Valmiki Ramayana 2.38.7 — Ayodhya Kanda, Sarga 38, Shloka 7

अयोध्याकाण्डे अष्टत्रिंशः सर्गः

Sita in Bark Garments; Public Outcry and Dasaratha’s Lament

Devanagari script

अजीवनार्हेण मया नृशंसाकृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्।तवया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत्तन्मां दहेद्वेणुमिवात्मपुष्पम्।।।।

Transliteration

ajīvanārheṇa mayā nṛśaṃsākṛtā pratijñā niyamena tāvat | tvayā hi bālyāt pratipannam etat tan māṃ dahed veṇum ivātmapuṣpam ||

Translation

اس ظالمانہ عہد نے—جو قسم کے بندھن سے باندھا گیا—مجھے جینے کے لائق نہ چھوڑا۔ یہ تو نے بچگانہ اصرار سے منوایا تھا؛ اب یہی مجھے یوں جلاتا ہے جیسے بانس اپنے ہی پھولوں سے بھسم ہو جائے۔

Word by Word

• अजीवनार्हेण: by/with (something) unfit for living
• अजीवनार्हेण: करण (Instrument/means)
• Type: Adjective
• Root: अ-जीवन-अर्ह (प्रातिपदिकम्: अजीवनार्ह)
• Form: नपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular, neuter); नञ्-तत्पुरुषः: अजीवनम् + अर्हः = अजीवनार्हः

• मया: by me
• मया: कर्तृ (Agent)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular); उत्तमपुरुष-सर्वनाम

• नृशंसाकृता: cruelly made
• नृशंसाकृता: विशेषणम् (Qualifier of प्रतिज्ञा)
• Type: Adjective
• Root: नृशंस + कृ (धातु) → कृता (कृदन्तः, क्त-प्रत्ययः); समासः: नृशंसा + कृता
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine); क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि/भूतकृत् (past passive participle) ‘कृता’

• प्रतिज्ञा: promise, vow
• प्रतिज्ञा: कर्तृ/विषय (Subject)
• Type: Noun
• Root: प्रतिज्ञा (प्रातिपदिकम्)
• Form: स्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, feminine)

• नियमेन: with a rule/vow, by a binding observance
• नियमेन: करण (Instrument/means)
• Type: Noun
• Root: नियम (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular, masculine)

• तावत्: so far; at least; for the present
• तावत्: सम्बन्ध/अव्ययार्थ (Adverbial modifier)
• Type: Indeclinable
• Root: तावत् (अव्यय/प्रातिपदिकम्)
• Form: अव्ययम् (particle/adverb); अर्थे: ‘तावन्मात्रम्/एतावता’ = ‘so far/at least/for the present’

• त्वया: by you
• त्वया: कर्तृ (Agent) (प्रतिपन्नम् इत्यस्य कर्ता)
• Type: Noun
• Root: युष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: तृतीया-विभक्तिः एकवचनम् (Instrumental singular); मध्यमपुरुष-सर्वनाम

• हि: indeed; for
• हि: सम्बन्ध/अव्ययार्थ (Emphasis/causal particle)
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम् (particle); निश्चय/कारणार्थे (indeed/for)

• बाल्यात्: from childishness; out of folly
• बाल्यात्: अपादान (Source/cause: ‘from/out of’)
• Type: Noun
• Root: बाल्य (प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः एकवचनम् (Ablative singular, neuter)

• प्रतिपन्नम्: accepted; undertaken
• प्रतिपन्नम्: क्रियाविशेषण/विधेय (Predicative participle with एतत्)
• Type: Verb
• Root: प्रति + पद् (धातु) → प्रतिपन्न (कृदन्तः, क्त-प्रत्ययः)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter); क्त-प्रत्ययान्त-भूतकर्मणि (past passive participle) — ‘accepted/undertaken’

• एतत्: this
• एतत्: कर्तृ/विषय (Subject of प्रतिपन्नम्)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter)

• तत्: that (promise/act)
• तत्: कर्तृ/विषय (Subject of दहेत्)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nominative singular, neuter); अन्वयः: ‘तत् (एतत् प्रतिज्ञारूपम्)’

• माम्: me
• माम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिकम्)
• Form: द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular)

• दहेत्: should burn
• दहेत्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: दह् (धातुः) (परस्मैपदी)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (3rd person singular); परस्मैपदम्

• वेणुम्: bamboo
• वेणुम्: उपमान (Standard of comparison)
• Type: Noun
• Root: वेणु (प्रातिपदिकम्)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, masculine)

• इव: like
• इव: सम्बन्ध/अव्ययार्थ (Comparison marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्ययम्)
• Form: अव्ययम् (particle); उपमायाम् (comparative ‘like/as’)

• आत्मपुष्पम्: its own flower
• आत्मपुष्पम्: उपमेय-विशेषण/उपमानोपपद (Qualifier within simile: ‘with its own flower’)
• Type: Noun
• Root: आत्मन् + पुष्प (प्रातिपदिके) → आत्मपुष्प
• Form: नपुंसकलिङ्गे द्वितीया-विभक्तिः एकवचनम् (Accusative singular, neuter); षष्ठी-तत्पुरुषः: आत्मनः पुष्पम् = ‘its own flower’

Context

By giving this cruel promise through importunity, I have rendered myself unfit to live. This promise was made as a child's play and it (now) destroys me like a bamboo destroyed by its own flowers.

Characters & Entities

• Daśaratha
• Kaikeyī

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma highlights the danger of vows made without wisdom: truth-binding promises must be guided by discernment (viveka), or they become instruments of harm.

What is the narrative situation?

Daśaratha laments that the boon-promise extracted by Kaikeyī now destroys him inwardly, even though he remains bound to keep it.

Which character virtue is emphasized?

A painful commitment to satya (truth-keeping) is implied, alongside Daśaratha’s recognition of his own failure of judgment.