Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 114, Shloka 4

अयोध्याप्रवेशः

Bharata Enters Ayodhya and Perceives the City’s Desolation

Devanagari script

अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां घर्मोत्तप्तविहङ्गमाम्।लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव।।2.114.4।।

Transliteration

alpōṣṇakṣubdhasalilāṁ gharmottaptavihaṅgamām |

līnamīnajhaṣagrāhāṁ kṛśāṁ girinadīm iva ||2.114.4||

Translation

وہ ایک دبلی پتلی پہاڑی ندی کی مانند دکھائی دیتی تھی: جس کا پانی کم، گرم اور مضطرب تھا؛ جس کے آبی پرندے دھوپ کی تپش سے جھلس گئے تھے؛ اور جس میں مچھلیاں اور مگرمچھ غائب ہو چکے تھے—یوں وہ سوکھی اور ناتواں ہو گئی تھی۔

Word by Word

• अल्प-उष्ण-क्षुब्ध-सलिलाम्: having scant, hot, turbid water
• अल्प-उष्ण-क्षुब्ध-सलिलाम्: Karma-anvayi Visheshana (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अल्प (प्रातिपदिक) + उष्ण (प्रातिपदिक) + क्षुब्ध (कृदन्त/प्रातिपदिक) + सलिल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; बहु-तत्पुरुष-समासः—‘अल्पं उष्णं क्षुब्धं सलिलं यस्याः सा’

• घर्म-उत्तप्त-विहङ्गमाम्: with birds scorched by the sun’s heat
• घर्म-उत्तप्त-विहङ्गमाम्: Karma-anvayi Visheshana (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: घर्म (प्रातिपदिक) + उत्तप्त (कृदन्त/प्रातिपदिक) + विहङ्गम (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘घर्मेण उत्तप्ताः विहङ्गमाः यस्याम्’—birds scorched by heat

• लीन-मीन-झष-ग्राहाम्: with fish and crocodiles vanished/hidden
• लीन-मीन-झष-ग्राहाम्: Karma-anvayi Visheshana (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: लीन (कृदन्त/प्रातिपदिक) + मीन (प्रातिपदिक) + झष (प्रातिपदिक) + ग्राह (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—‘लीनाः/निलीनाः मीनाः झषाः ग्राहाश्च यस्याम्’ (fish, big fish, crocodiles gone/hidden)

• कृशाम्: emaciated/dried up
• कृशाम्: Karma-anvayi Visheshana (कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कृश (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• गिरि-नदीम्: a mountain-stream
• गिरि-नदीम्: Upamana (उपमान)
• Type: Noun
• Root: गिरि (प्रातिपदिक) + नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः—‘गिरेः नदी’

• इव: like
• इव: Upama-dyotaka (उपमा-द्योतक)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: अव्यय; उपमा-सूचक

Context

(It appeared) like a lean mountain-stream with scant, hot and turbid waters, with scorched aquatic birds and with small and large fishes and crocodiles dead due to the heat of the Sun.

Characters & Entities

• Ayodhya
• Rama

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

The verse conveys that when dharma’s sustaining presence is removed, life-affirming rhythms collapse—like a stream drying up—teaching that moral order nourishes society as water nourishes nature.

What is the narrative situation?

A descriptive simile portrays Ayodhya as depleted and lifeless after Rama’s exile, comparing it to a dried mountain stream under harsh heat.

Which character virtue is emphasized?

Rama’s life-giving leadership is implied: his absence is depicted as ecological-like depletion, emphasizing his role as the kingdom’s sustaining force.