Shloka 28

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

Devanagari script

मसारगल्लर्कमुखश्शङ्खमुक्तानिभोदरः।कस्य नामाभिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः।।।।

Transliteration

masāragallarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ |

kasya nāmābhirūpyo 'sau na mano lobhayen mṛgaḥ || 3.43.28 ||

Translation

اس کا چہرہ زمردی برتن سا ہے، اور اس کا پیٹ صدف یا موتی کی مانند۔ ایسا دلکش ہرن کس کے دل کو لالچ میں نہ ڈال دے؟

Word by Word

• मांसहेतोः: for the sake of meat
• मांसहेतोः: प्रयोजन/हेतु (Purpose/Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: मांस-हेतु (प्रातिपदिक; मांस + हेतु)
• Form: तत्पुरुष-समास: मांसस्य हेतुḥ; पुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative of purpose/cause), एकवचन

• अपि: also/even
• अपि: सम्बन्धसूचक-निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात (particle)

• मृगान्: deer
• मृगान्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: मृग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति (Accusative), बहुवचन

• विनोदार्थम्: for sport/amusement
• विनोदार्थम्: प्रयोजन (Purpose/प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: विनोद-अर्थ (प्रातिपदिक; विनोद + अर्थ)
• Form: तत्पुरुष-समास: विनोदस्य अर्थः; पुंलिङ्गे/नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; प्रयोजनार्थे (as purpose)

• च: and
• च: समुच्चय (Conjunction/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक-निपात

• धन्वनः: archers
• धन्वनः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: धन्वन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• घ्नन्ति: kill
• घ्नन्ति: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: हन् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम

• लक्ष्मण: O Lakṣmaṇa
• लक्ष्मण: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: लक्ष्मण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सम्बोधन-विभक्ति, एकवचन

• राजानः: kings
• राजानः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; धन्वनः इति पदस्य विशेष्य-सम्बन्ध (apposition)

• मृगयायाम्: in hunting
• मृगयायाम्: अधिकरण (Context/location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मृगया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति (Locative), एकवचन

• महावने: in a great forest
• महावने: अधिकरण (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: महा-वन (प्रातिपदिक; महा + वन)
• Form: कर्मधारय-समास: महत् वनम्; नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन

Context

Whose mind will not be filled with wonder on seeing this divine beauty glittering like lustrous gold and studded with a variety of gems ?

Characters & Entities

• Rāma
• Lakṣmaṇa
• deer (mṛga)
• conch (śaṅkha)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It teaches that desire is natural, but Dharma lies in not letting greed or fascination govern action; truth (satya) must guide choices over mere attraction.

What is the narrative situation?

Rāma acknowledges how the deer’s jewel-like features can lure anyone, explaining Sītā’s captivation and foreshadowing the danger of pursuing it.

Which character virtue is emphasized?

Honest recognition of human vulnerability—admitting how the mind can be drawn to beauty is a step toward ethical restraint.