Shloka 20

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम्

Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion

Devanagari script

अवश्यायनिपातेन किञ्चित्प्रक्लिन्नशाद्वला।वनानां शोभते भूमिर्निविष्टतरुणातपा।।।।

Transliteration

avaśyāyanipātena kiñcitpraklinnśādvalā |

vanānāṃ śobhate bhūmir niviṣṭataruṇātapā ||

Translation

شبنم کے گرنے سے گھاس والی زمین کچھ نم ہو گئی ہے؛ جنگل کی دھرتی خوبصورت لگتی ہے، جس پر نوخیز اور نرم دھوپ بس ہلکی سی گرمی بٹھائے ہوئے ہے۔

Word by Word

• अवश्याय-निपातेन: by the fall of dew
• अवश्याय-निपातेन: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: अवश्याय (प्रातिपदिक) + निपात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (अवश्यायस्य निपातः)

• किञ्चित्: slightly
• किञ्चित्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: किञ्चित् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: अव्यय; परिमाण/अल्पार्थक-अव्यय (quantifier)

• प्रक्लिन्न-शाद्वला: having grass wet (with dew)
• प्रक्लिन्न-शाद्वला: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रक्लिन्न (कृदन्त; √क्लिद् (धातु) + क्त) + शाद्वल (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारयः (प्रक्लिन्नं शाद्वलं यस्याः सा)

• वनानाम्: of the forests
• वनानाम्: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (Genitive/षष्ठी), बहुवचन

• शोभते: shines/looks beautiful
• शोभते: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √शुभ् (धातु)
• Form: लट् (Present/वर्तमान), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• भूमिः: the ground/land
• भूमिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भूमि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (Nominative/प्रथमा), एकवचन

• निविष्ट-तरुण-आतपा: with mild sunlight settled (upon it)
• निविष्ट-तरुण-आतपा: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: निविष्ट (कृदन्त; √विश् (धातु) + नि + क्त) + तरुण (प्रातिपदिक) + आतप (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (तरुणः आतपः यस्यां निविष्टः)

Context

As the miadows are wet with dewdrops, the land looks delightful with mild Sunlight shining on the surface.

Characters & Entities

• forest (vana)
• earth/land (bhūmi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is implied through steadiness in exile: even in hardship, one trains the mind to see order, beauty, and balance in nature rather than fall into bitterness.

What is the narrative situation?

During forest-exile, Rama observes the seasonal change: dew and gentle sunlight make the woodland ground appear especially beautiful.

Which character virtue is emphasized?

Equanimity and contemplative awareness—Rama’s capacity to remain attentive and serene while living in hardship.