Shloka 18

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम्

Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion

Devanagari script

मयूखैरुपसर्पद्भिर्हिमनीहारसंवृतैः।दूरमभ्युदितस्सूर्यश्शशाङ्क इव लक्ष्यते।।।।

Transliteration

mayūkhair upasarpadbhir himanīhārasaṃvṛtaiḥ | dūram abhyuditaḥ sūryaḥ śaśāṅka iva lakṣyate ||

Translation

سورج جو افق پر بہت دور طلوع ہوا ہے، اس کی پھیلتی ہوئی کرنیں جب پالا اور شبنم کی تہہ میں لپٹ جاتی ہیں تو وہ چاند کی مانند دکھائی دیتا ہے۔

Word by Word

• मयूखैः: by rays
• मयूखैः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: मयूख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; करणम्

• उपसर्पद्भिः: approaching/creeping (i.e., lengthening)
• उपसर्पद्भिः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: उप + सृप् (धातु) -> उपसर्पत् (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्तः; विशेषणम् (for मयूखैः)

• हिम-नीहार-संवृतैः: covered by frost and mist
• हिम-नीहार-संवृतैः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: हिम (प्रातिपदिक) + नीहार (प्रातिपदिक) + संवृत (कृदन्त; वृ धातु)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; विशेषणम् (for मयूखैः); संवृत = भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)

• दूरम्: far away
• दूरम्: Deśa (देश)
• Type: Indeclinable
• Root: दूरम् (अव्यय/नपुंसक-प्रातिपदिक)
• Form: देशवाचक-अव्ययम् (adverb of place)

• अभ्युदितः: risen
• अभ्युदितः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अभि + उदि (धातु) -> अभ्युदित (कृदन्त)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; विशेषणम् (for सूर्यः); भूतकर्मणि कृदन्तः (PPP)

• सूर्यः: the sun
• सूर्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूर्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; कर्ता (of लक्ष्यते in passive sense: 'is perceived')

• शशाङ्कः: the moon
• शशाङ्कः: Upamāna (उपमान)
• Type: Noun
• Root: शशाङ्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, एकवचनम्; उपमानम्

• इव: like
• इव: Upamāna (उपमान)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्ययम्

• लक्ष्यते: is seen/appears
• लक्ष्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: लक्ष् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; कर्मणि प्रयोगः (passive), आत्मनेपदम्

Context

The heat of the Sun which we do not feel in the forenoon is comfortable during mid-day when the Sun shines slightly reddish white on earth.

Characters & Entities

• Sun (Sūrya)
• Moon (Śaśāṅka)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It implies discernment (viveka): appearances can mislead (sun seeming like moon), so dharma requires careful perception before judgment.

What is the narrative situation?

Dawn in winter: the distant sun is visually softened by frost and mist, altering its appearance.

Which character virtue is emphasized?

Discernment and contemplative observation.