Shloka 17

हेमन्तवर्णनम् तथा भरतधर्मनिष्ठा-चिन्तनम्

Winter Description and Reflection on Bharata’s Devotion

Devanagari script

खर्जूरपुष्पाकृतिभिश्शिरोभिः पूर्णतण्डुलैः।शोभन्ते किञ्चिदानम्राश्शालयः कनकप्रभाः।।।।

Transliteration

kharjūrapuṣpākṛtibhiḥ śirobhiḥ pūrṇataṇḍulaiḥ | śobhante kiñcidānamrāḥ śālayaḥ kanakaprabhāḥ ||

Translation

سنہری دمک والے شالی دھان کے کھیت شاندار دکھائی دیتے ہیں؛ ان کے خوشے کھجور کے پھول جیسے سروں والے، پکے دانوں سے بھرے ہوئے، بوجھ کے سبب ذرا جھکے رہتے ہیں۔

Word by Word

• खर्जूर-पुष्प-आकृतिभिः: with shapes like date-flowers
• खर्जूर-पुष्प-आकृतिभिः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: खर्जूर (प्रातिपदिक) + पुष्प (प्रातिपदिक) + आकृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; करणम् (instrumental: 'with forms')

• शिरोभिः: with heads (ears of grain)
• शिरोभिः: Karaṇa (करण)
• Type: Noun
• Root: शिरस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; करणम्

• पूर्ण-तण्डुलैः: with full grains of rice
• पूर्ण-तण्डुलैः: Karaṇa (करण)
• Type: Adjective
• Root: पूर्ण (प्रातिपदिक) + तण्डुल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, तृतीया, बहुवचनम्; करणम्; विशेषण-प्रयोगः (for शिरोभिः/शालयः contextually)

• शोभन्ते: are splendid
• शोभन्ते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: शुभ् (धातु)
• Form: लट्-लकारः, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्; आत्मनेपदम्

• किञ्चित्: slightly
• किञ्चित्: Prakāra (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: किञ्चित् (अव्यय)
• Form: परिमाणवाचक-अव्ययम् (adverb: 'a little')

• आनम्राः: bent down
• आनम्राः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + नम् (धातु) -> आनम्र (कृदन्त/विशेषण)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (for शालयः)

• शालयः: rice-fields / rice plants
• शालयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शालि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; कर्ता

• कनक-प्रभाः: golden-shining
• कनक-प्रभाः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कनक (प्रातिपदिक) + प्रभा (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गः, प्रथमा, बहुवचनम्; विशेषणम् (for शालयः)

Context

The Sun risen at the distant horizon looks like the Moon, his lengthening rays covered with snow and dew.

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

A quiet dharmic lesson of humility: what is truly full (prosperous, ripe) naturally bows—suggesting modesty as an ethical ideal.

What is the narrative situation?

A descriptive passage of the countryside/forest-edge agriculture during winter, focusing on ripened paddy.

Which character virtue is emphasized?

Humility and the capacity to learn moral meaning from ordinary sights.