Shloka 63

Account of Various Sacred Tīrthas

Pilgrimage Merits and Prayāga Supremacy

Devanagari script

यत्र तीर्णो महाप्राज्ञो रामो दाशरथिः पुरा । गंगायां तु नरः स्नात्वा ब्रह्मचारी जितेंद्रियः

Transliteration

yatra tīrṇo mahāprājño rāmo dāśarathiḥ purā | gaṃgāyāṃ tu naraḥ snātvā brahmacārī jiteṃdriyaḥ

Translation

اسی مقدّس مقام پر جہاں قدیم زمانے میں دَشرتھ کے فرزند، مہاپراج्ञ شری رام نے گنگا کو پار کیا تھا—وہاں جو شخص گنگا میں اشنان کرے، برہمچاری بن کر اور حواس کو قابو میں رکھ کر رہے، وہ روحانی ثواب پاتا ہے۔

Word by Word

• यत्र: where
• यत्र: अधिकरण (Adhikaraṇa/स्थान-सूचक)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (relative locative adverb) ‘where’

• तीर्णः: having crossed
• तीर्णः: विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: √तॄ (धातु) → तीर्ण (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past passive participle, क्त), पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; रामः इति विशेष्यस्य विशेषणम् (‘having crossed’)

• महाप्राज्ञः: very wise
• महाप्राज्ञः: विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: महाप्राज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; समास: महा + प्राज्ञ (कर्मधारय ‘महान् प्राज्ञः’); रामः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• रामः: Rāma
• रामः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: राम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• दाशरथिः: son of Daśaratha
• दाशरथिः: समनाधिकरण (Apposition to subject)
• Type: Noun
• Root: दाशरथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; patronymic ‘son of Daśaratha’

• पुरा: formerly, once
• पुरा: कालाधिकरण (temporal adjunct)
• Type: Indeclinable
• Root: पुरा (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक (temporal adverb) ‘formerly/once’

• गङ्गायाम्: in the Gaṅgā
• गङ्गायाम्: अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
• Type: Noun
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति (Locative/7th), एकवचन

• तु: indeed, but
• तु: निपात (particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अन्वयार्थक निपात (particle) ‘but/indeed’

• नरः: a man, person
• नरः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: पूर्वक्रिया (क्रियाविशेषण/अव्ययभाव)
• Type: Indeclinable
• Root: √स्ना (धातु) → स्नात्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त अव्यय (Gerund/Absolutive) ‘having bathed’

• ब्रह्मचारी: a celibate student, brahmacārin
• ब्रह्मचारी: विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मचारिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; नरः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

• जितेन्द्रियः: self-restrained, having conquered the senses
• जितेन्द्रियः: विशेषण (Qualifier of subject)
• Type: Adjective
• Root: जित + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; बहुव्रीहि: ‘जितानि इन्द्रियाणि यस्य सः’ = one whose senses are conquered; नरः इति विशेष्यस्य विशेषणम्

Speaker

Unspecified (narrative voice within a tīrtha-māhātmya passage)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: No major external sandhi; gaṃgāyāṃ = गङ्गायाम् (anusvāra in IAST).

Characters & Entities

• Rāma (Dāśarathi)
• Gaṅgā

FAQs

What does this verse reveal about the geography of sacred Tīrthas?

It marks a specific ford or crossing-place on the Gaṅgā sanctified by Rāma’s passage, showing how Purāṇic tīrtha-māhātmya links sacred geography to remembered divine events.

How does this verse emphasize the path of Bhakti?

By invoking Rāma as the sanctifying presence of the site, it frames pilgrimage and bathing as devotional acts—performed with purity and restraint—rather than merely physical rituals.

What is the ethical lesson from this dialogue?

The verse pairs outer purification (bathing in the Gaṅgā) with inner discipline (brahmacarya and control of the senses), teaching that lasting spiritual benefit depends on self-restraint and purity of conduct.