Shloka 5

The Glory of Vārāṇasī

Catalogue of Tīrthas and a Liṅga-Installation Episode

Devanagari script

गयातीर्थं परं तीर्थं तीर्थं चैव महानदी । नारायणपरं तीर्थं वायुतीर्थमनुत्तमम्

Transliteration

gayātīrthaṃ paraṃ tīrthaṃ tīrthaṃ caiva mahānadī | nārāyaṇaparaṃ tīrthaṃ vāyutīrthamanuttamam

Translation

گیا-تیرتھ برترین تیرتھ ہے، اور عظیم ندی بھی ایک تیرتھ ہی ہے۔ نارائن کے نام پر وقف تیرتھ مقدّس ہے، اور وایو-تیرتھ بے مثال ہے۔

Word by Word

• गयातीर्थम्: the Gayā tīrtha
• गयातीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गया (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (गयायाः तीर्थम्)

• परम्: supreme; highest
• परम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Emphasis/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण

• महानदी: the great river
• महानदी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + नदी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1), एकवचन; कर्मधारय (महती नदी)

• नारायणपरम्: devoted to Nārāyaṇa
• नारायणपरम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नारायण (प्रातिपदिक) + पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुष (नारायणः परः यस्य/यत्र = devoted to Nārāyaṇa)

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन

• वायुतीर्थम्: the Vāyu tīrtha
• वायुतीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: वायु (प्रातिपदिक) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (वायोः तीर्थम्)

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; विशेषण

Speaker

Unspecified in the provided excerpt (context needed from Adhyaya 37 framing dialogue).

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: karuna

Geographic Context

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: चैव = च + एव; वायुतीर्थमनुत्तमम् = वायुतीर्थम् + अनुत्तमम्

Characters & Entities

• Gayā
• Mahānadī
• Nārāyaṇa
• Vāyu

FAQs

What does this verse indicate about the hierarchy of tīrthas?

It ranks certain pilgrimage sites as especially potent—placing Gayā as “supreme” and describing the Vāyu-tīrtha as “unsurpassed,” while also affirming the sanctity of a major river and a tīrtha centered on Nārāyaṇa.

Why is Nārāyaṇa mentioned in a verse about tīrthas?

It frames tīrthas not only as geographic sites but as devotional centers: a place becomes exceptionally sacred when it is explicitly connected with Nārāyaṇa (Viṣṇu), aligning pilgrimage with Vaiṣṇava bhakti.

What practical religious idea does the verse promote?

It encourages pilgrimage and reverence for specific holy places—especially those associated with major deities (Nārāyaṇa, Vāyu) and renowned sacred geography (Gayā, a great river).