Shloka 16

The Glory of Vārāṇasī

Catalogue of Tīrthas and a Liṅga-Installation Episode

Devanagari script

कोकिलाख्यं महातीर्थं तीर्थं चैव महालयम् । हिरण्यगर्भं गोप्रेक्षं तीर्थं चैवमनुत्तमम्

Transliteration

kokilākhyaṃ mahātīrthaṃ tīrthaṃ caiva mahālayam | hiraṇyagarbhaṃ goprekṣaṃ tīrthaṃ caivamanuttamam

Translation

(وہاں) کوکیلاکھیا نام کا مہاتیِرتھ ہے، اور مہالَی نام کی مقدّس دھام بھی؛ اسی طرح ہِرنیاگربھ اور گوپریکش—ہر ایک بے مثال تیرتھ ہے۔

Word by Word

• कोकिलाख्यम्: named ‘Kokilā’
• कोकिलाख्यम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: कोकिल (प्रातिपदिक) + आख्य (प्रातिपदिक; आख्या धातु-निष्पन्न)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; बहुव्रीहिः (कोकिला नाम यस्य तत्)

• महातीर्थम्: great tīrtha
• महातीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (उपसर्ग/पूर्वपद) + तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारयः (महच्च तत् तीर्थम्)

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Linker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• एव: indeed, just
• एव: Sambandha (Linker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (particle of emphasis)

• महालयम्: great abode (Mahālaya)
• महालयम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: महा (पूर्वपद) + आलय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारयः (महान् आलयः)

• हिरण्यगर्भम्: Hiraṇyagarbha (name)
• हिरण्यगर्भम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: हिरण्य (प्रातिपदिक) + गर्भ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (हिरण्यः गर्भः)

• गोप्रेक्षम्: Goprekṣa (tīrtha/place)
• गोप्रेक्षम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: गो (प्रातिपदिक) + प्रेक्ष (प्रातिपदिक; प्रेक्ष् धातु-निष्पन्न)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; तत्पुरुषः (गवां प्रेक्षः/प्रेक्षणीयः स्थानम्)

• तीर्थम्: tīrtha
• तीर्थम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तीर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (Linker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय (conjunction)

• एवम्: thus
• एवम्: Sambandha (Linker/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: 'thus/in this way')

• अनुत्तमम्: unsurpassed
• अनुत्तमम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषणम्

Speaker

Unspecified in the provided excerpt (context-dependent within Svargakhaṇḍa dialogues).

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: चैव = च + एव; हिरण्यगर्भं = हिरण्य + गर्भम् (समास); चैवमनुत्तमम् = च + एवम् + अनुत्तमम्

FAQs

What does this verse reveal about the geography of sacred Tirthas?

It functions as a catalog-style line, preserving names of multiple tīrthas (Kokilākhya, Mahālaya, Hiraṇyagarbha, Goprekṣa) as part of the Padma Purāṇa’s sacred-geography mapping, where merit is associated with visiting or venerating specific sites.

How does this verse emphasize the path of Bhakti?

Indirectly: by elevating tīrthas as “anuttama” (unsurpassed), it supports a devotional culture where pilgrimage, remembrance, and reverence toward holy places become concrete expressions of faith and religious practice.

What is the ethical lesson from this dialogue?

The ethical thrust is valuing dharmic practices that purify and orient life toward the sacred—such as honoring tīrthas—encouraging humility, restraint, and intentional living through contact with spiritually significant places.