Shloka 62

Invocations, Definition and Authority of Purāṇa, Pulastya–Bhīṣma Frame, and the Creation–Dissolution Schema

Devanagari script

यावद्वर्षशतं साग्रं परमेण समाधिना । ध्यायमानः परं ब्रह्म त्रिकालं स्नानमाचरत्

Transliteration

yāvadvarṣaśataṃ sāgraṃ parameṇa samādhinā | dhyāyamānaḥ paraṃ brahma trikālaṃ snānamācarat

Translation

سو برس سے بھی زیادہ مدت تک، اعلیٰ ترین سمادھی میں منہمک ہو کر، وہ پرم برہمن کا دھیان کرتا رہا اور تینوں اوقات کے سنان کا نِیَم بجا لاتا رہا۔

Word by Word

• यावत्: for as long as, up to
• यावत्: Kala-adhikarana (Temporal limit/काल)
• Type: Indeclinable
• Root: यावत् (अव्यय/सम्बन्ध-अव्यय)
• Form: अव्यय; परिमाणवाचक (until/for as much as)

• वर्षशतम्: a hundred years
• वर्षशतम्: Kala-adhikarana (Temporal extent/काल)
• Type: Noun
• Root: वर्षशत (प्रातिपदिक: वर्ष + शत)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; परिमाणे (extent)

• साग्रम्: with an excess (and more)
• साग्रम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: साग्र (प्रातिपदिक: स + अग्र)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (वर्षशतम्)

• परमेण: supreme
• परमेण: Karana (Instrument/करण)
• Type: Adjective
• Root: परम (प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसकलिङ्गे, तृतीया (3rd), एकवचन; विशेषण (समाधिना)

• समाधिना: by meditation, by samādhi
• समाधिना: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: समाधि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, तृतीया (3rd), एकवचन

• ध्यायमानः: meditating
• ध्यायमानः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Verb
• Root: ध्यै (धातु) + शानच् (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त (present active participle, Ātmanepada form); पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचन

• परम्: supreme
• परम्: Visheshana (Adjectival/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; विशेषण (ब्रह्म)

• ब्रह्म: Brahman
• ब्रह्म: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन

• त्रिकालम्: three times a day
• त्रिकालम्: Kriya-vishesana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Noun
• Root: त्रिकाल (प्रातिपदिक: त्रि + काल)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (accusative of frequency/extent)

• स्नानम्: bathing
• स्नानम्: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: स्नान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd), एकवचन

• आचरत्: practised, performed
• आचरत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ + चर् (धातु)
• Form: लङ् (imperfect/past), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपदम्

Speaker

Narrator (contextual; specific speaker not identifiable from this single verse alone)

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: tirtha

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: यावद्वर्षशतं = यावत् + वर्षशतम्; स्नानमाचरत् = स्नानम् + आचरत् (म् + आ → मा).

Characters & Entities

• Brahman

FAQs

What spiritual discipline is emphasized in this verse?

It highlights sustained tapas through the highest samādhi—continuous meditation on the Supreme Brahman—paired with disciplined daily purification (trikāla snāna).

What does “trikālaṃ snānam” mean in practice?

It refers to bathing (often as a ritual purification) at the three daily junctions—morning, midday, and evening—marking regularity and sanctity in daily conduct.

What ethical lesson does this verse convey?

Steadfastness: long-term commitment to inner contemplation and consistent daily discipline is portrayed as a foundational virtue in spiritual life.