Shloka 42

Invocations, Definition and Authority of Purāṇa, Pulastya–Bhīṣma Frame, and the Creation–Dissolution Schema

Devanagari script

वसिष्ठसंभृतश्चाग्निर्विश्वामित्रजिघांसया । संधानहेतोर्विभुना जीर्णः कण्वेन धीमता

Transliteration

vasiṣṭhasaṃbhṛtaścāgnirviśvāmitrajighāṃsayā | saṃdhānahetorvibhunā jīrṇaḥ kaṇvena dhīmatā

Translation

وسِشٹھ کے سنبھالے ہوئے اگنی کو وِشوَامِتر کی ہلاک کرنے کی خواہش کے باعث کمزور کر دیا گیا۔ اسے پھر سے قائم کرنے کے لیے، دانا کنوَ نے اس قادرِ مطلق اگنی کو دوبارہ بھڑکا دیا۔

Word by Word

• वसिष्ठसंभृतः: collected/produced by Vasiṣṭha
• वसिष्ठसंभृतः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वसिष्ठ (प्रातिपदिक) + संभृत (सम्+भृ-धातु, क्त-प्रत्यय; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वसिष्ठेन/वसिष्ठस्य संभृतः—अर्थतः ‘वसिष्ठेन संभृतः’)

• च: and
• च: Avyaya (Connector/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक

• अग्निः: fire
• अग्निः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• विश्वामित्रजिघांसया: by/through the desire to kill (of Viśvāmitra)
• विश्वामित्रजिघांसया: Karana/Hetu (Instrument/Cause करण/हेतु)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक) + जिघांसा (हन्-धातु, सन्/इच्छार्थक-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वामित्रस्य जिघांसा)

• संधानहेतोः: for the purpose/cause of reconciliation
• संधानहेतोः: Hetu (Purpose/Cause/हेतु)
• Type: Noun
• Root: संधान (सम्+धा-धातु, भाव-प्रातिपदिक) + हेतु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (संधानस्य हेतु:)

• विभुना: by the Lord/mighty one
• विभुना: Karana/Karta (Agent-instrument/कर्ता-करण)
• Type: Noun
• Root: विभु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• जीर्णः: made old/decayed; (here) transformed/aged
• जीर्णः: Visheshana/Predicate (विशेषण/विधेय)
• Type: Adjective
• Root: जॄ (धातु) + जीर्ण (क्त-प्रत्यय; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; भूतकर्मणि क्त-प्रत्यय (past passive participle)

• कण्वेन: by Kaṇva
• कण्वेन: Karana/Agent (Instrument/Agent करण/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कण्व (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन

• धीमता: by the wise (one)
• धीमता: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: धीमत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifier)

Speaker

Narrator (contextual Purāṇic narration; exact dialogue-pair not explicit from this single verse)

Verse Rasa

Primary Rasa: raudra

Secondary Rasa: adbhuta

Geographic Context

Type: forest

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: वसिष्ठसंभृतश्चाग्निः = वसिष्ठसंभृतः + च + अग्निः; अग्निर्विश्वामित्र... = अग्निः + विश्वामित्र...; संधानहेतोर्विभुना = संधानहेतोः + विभुना (विसर्ग→र्); सामान्य सन्धयः।

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Agni
• Viśvāmitra
• Kaṇva

FAQs

What is the main event described in this verse?

It describes Agni (the sacred fire) being weakened due to Viśvāmitra’s hostile intent, and then being restored/rekindled through the wise sage Kaṇva for the purpose of re-establishing it.

What ethical lesson is implied by the verse?

It contrasts destructive intent (jighāṃsā—wish to harm) with restorative action (saṃdhāna—re-establishing), implying that dharmic wisdom supports preservation and repair rather than sabotage.

Why is Agni significant in Purāṇic contexts like the Sṛṣṭikhaṇḍa?

Agni represents sacred order, ritual continuity, and divine presence in sacrificial life; protecting and restoring fire symbolizes safeguarding dharma and the integrity of spiritual practice.