Shloka 189

Puṣkara Mahatmya: Brahmā’s Lotus-Tīrtha, Sacrifice, Initiation, and Kṣetra-Dharma

Devanagari script

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्

Transliteration

parito dyotitamukhaṃ brahmasūtrakaṭītaṭam | caturvaktraṃ caturbāhuṃ varadābhayahastakam

Translation

اُن کا چہرہ چاروں طرف سے نورانی تھا؛ کمر کے گرد مقدس برہمن سُوتر تھا۔ وہ چتُرمکھ اور چتُرباہو تھے، اور اُن کے ہاتھ वरदान دینے والے اور اَبھَے (بےخوفی) بخشنے والے تھے۔

Word by Word

• परितः: all around
• परितः: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: परितः (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; उपसर्गसदृशं क्रियाविशेषणम्/देशवाचक-अव्ययम् (around/on all sides)

• द्योतितमुखम्: with a shining face
• द्योतितमुखम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: द्योतित (द्यु/द्योत् धातु + क्त) + मुख (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; कर्मधारयः (द्योतितं मुखं यस्य)

• ब्रह्मसूत्रकटीतटम्: having the waist/hip-region with the Brahma-sūtra (sacred thread)
• ब्रह्मसूत्रकटीतटम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्मसूत्र + कटीतट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; विशेषणम्; समासः तत्पुरुषः (ब्रह्मसूत्रेण युक्तः कटीतटः/कटीतटं यस्य)

• चतुर्वक्त्रम्: four-faced
• चतुर्वक्त्रम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् + वक्त्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; द्विगु-समासः (चत्वारि वक्त्राणि यस्य)

• चतुर्बाहुम्: four-armed
• चतुर्बाहुम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् + बाहु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; द्विगु-समासः (चत्वारो बाहवो यस्य)

• वरदाभयहस्तकम्: having hands granting boons and fearlessness
• वरदाभयहस्तकम्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वरद + अभय + हस्तक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे द्वितीया-एकवचनम्; विशेषणम्; द्वन्द्व-समासः (वरदश्च अभयश्च—तौ हस्तकौ यस्य)

Speaker

Narrator (contextual description within the Sṛṣṭikhaṇḍa dialogue; specific speaker not explicit in this single pāda excerpt)

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Geographic Context

Type: temple

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: चतुर्+वक्त्रम्→चतुर्वक्त्रम्; चतुर्+बाहुम्→चतुर्बाहुम्; वरद+अभय+हस्तकम्→वरदाभयहस्तकम्

Characters & Entities

• Brahmā

FAQs

Who is being described in this verse?

The verse describes Brahmā through classic Purāṇic iconography: four faces, four arms, and the gestures of granting boons (varada) and fearlessness (abhaya).

What is the significance of 'varada' and 'abhaya' in the verse?

Varada indicates benevolent bestowal of blessings, while abhaya signifies protection and reassurance—together portraying the deity as both benefactor and guardian.

What ethical or spiritual lesson can be drawn from this description?

The imagery emphasizes divine benevolence and protection, encouraging devotion grounded in trust (fearlessness) and righteous aspiration (seeking boons aligned with dharma).