Padma Purana — Bhumi Khanda, Shloka 9

The Yayāti Episode

with the Glory of Mātā–Pitṛ Tīrtha

Devanagari script

जरया व्यापितः कायो मन्मथाविष्टमानसः । संबभूव सुतश्रेष्ठाः कामेनाकुलव्याकुलः

Transliteration

jarayā vyāpitaḥ kāyo manmathāviṣṭamānasaḥ | saṃbabhūva sutaśreṣṭhāḥ kāmenākulavyākulaḥ

Translation

بڑھاپے نے اس کے جسم کو گھیر لیا تھا اور اس کا دل منمتھ (کام دیو) کے قبضے میں تھا۔ اے بہترین بیٹو، خواہش نے اسے سخت بے قرار اور مضطرب کر دیا۔

Word by Word

• जरया: by old age
• जरया: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: जरā (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (करण) विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular

• व्यापितः: pervaded, filled
• व्यापितः: Karma (Object/कर्म) (as predicate with kāyaḥ)
• Type: Adjective
• Root: वि+आप् (धातु) → व्यापित (कृदन्त, क्त)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त भूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle)

• कायः: body
• कायः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; Nominative singular

• मन्मथाविष्टमानसः: whose mind was possessed by Kāma
• मन्मथाविष्टमानसः: Karta (Subject/कर्ता) (qualifier of kāyaḥ/implicit person)
• Type: Adjective
• Root: मन्मथ (प्रातिपदिक) + आविष्ट (वि+आ+विश् धातु, क्त कृदन्त) + मानस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष/कर्मधारयार्थक: ‘मन्मथेन आविष्टं मानसं यस्य’

• संबभूव: became, came to be
• संबभूव: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: सम्+भू (धातु)
• Form: लिट् (परोक्षभूत), प्रथमपुरुष, एकवचन; Perfect, 3rd person singular, परस्मैपद

• सुतश्रेष्ठाः: O best of sons
• सुतश्रेष्ठाः: Sambodhana (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: सुत (प्रातिपदिक) + श्रेष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, बहुवचन; ‘सुतानां श्रेष्ठाः’ षष्ठी-तत्पुरुष; Vocative sense possible by context

• कामेन: by desire, by lust
• कामेन: Karana (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति, एकवचन; Instrumental singular

• आकुलव्याकुलः: agitated and distressed
• आकुलव्याकुलः: Karta (Subject/कर्ता) (predicate adjective)
• Type: Adjective
• Root: आकुल (प्रातिपदिक) + व्याकुल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन; इतरेतर-द्वन्द्व (intensifying pair)

Speaker

Unspecified narrator (context needed to identify the dialogue pair precisely)

Verse Rasa

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: bibhatsa

Sandhi Resolution Notes

Sandhi Resolution Notes: मन्मथाविष्टमानसः = मन्मथ + आविष्ट + मानसः (समास). कामेनाकुलव्याकुलः = कामेन + आकुलव्याकुलः (सन्धि: ए+आ→ए).

Characters & Entities

• Manmatha
• Kama

FAQs

What is the central idea of this verse?

It describes how old age affects the body while desire can still overpower the mind, producing agitation and inner unrest.

Who is Manmatha in this verse?

Manmatha is Kāma, the personification of erotic desire (Cupid), said to disturb the mind and senses.

What ethical lesson is implied here?

The verse warns that unchecked desire can disturb one’s peace regardless of bodily condition, encouraging restraint and clarity of mind.