Shloka 74

Puruṣottama-māhātmya

The Greatness of Puruṣottama Kṣetra

Devanagari script

विश्वेश्वरमजं विष्णुं सर्वज्ञमपराजितम् । नीलोत्पलदलश्यामं पुंडरीकनिभेक्षणम् ॥ ७४ ॥

Transliteration

viśveśvaramajaṃ viṣṇuṃ sarvajñamaparājitam | nīlotpaladalaśyāmaṃ puṃḍarīkanibhekṣaṇam || 74 ||

Translation

میں وِشنو کو نمسکار کرتا ہوں—جو وِشوेशور، اَج، سَروَجْञ اور اَپراجِت ہے؛ جو نیلے کنول کی پتی کی مانند ش्याम ہے اور جس کی آنکھیں کنول جیسی ہیں۔

Word by Word

• विश्व-ईश्वरम्: the Lord of the universe
• विश्व-ईश्वरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्व (प्रातिपदिक) + ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वस्य ईश्वरः)

• अजम्: unborn
• अजम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• विष्णुम्: Viṣṇu
• विष्णुम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विष्णु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सर्वज्ञम्: omniscient
• सर्वज्ञम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सर्व (प्रातिपदिक) + ज्ञ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (सर्वं जानाति इति)

• अपराजितम्: unconquered
• अपराजितम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अपराजित (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• नील-उत्पल-दल-श्यामम्: dark like the petal of a blue lotus
• नील-उत्पल-दल-श्यामम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: नील (प्रातिपदिक) + उत्पल (प्रातिपदिक) + दल (प्रातिपदिक) + श्याम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (नीलोत्पलस्य दलवत् श्यामः)

• पुण्डरीक-निभ-ईक्षणम्: whose eyes are like lotuses
• पुण्डरीक-निभ-ईक्षणम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पुण्डरीक (प्रातिपदिक) + निभ (प्रातिपदिक) + ईक्षण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषः (पुण्डरीकनिभे ईक्षणे यस्य)

Speaker

Narada

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: bhakti

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Vishnu

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It functions as a dhyāna-stuti: the devotee centers the mind on Viṣṇu’s supreme lordship (viśveśvara), transcendence (aja), omniscience (sarvajña), and invincibility (aparājita), using sacred iconography (blue-lotus hue, lotus eyes) to stabilize devotion.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

It models bhakti through praise and remembrance (smaraṇa) of Viṣṇu’s names and qualities; such contemplative glorification is a direct, accessible practice that purifies the heart and aligns worship—especially in tīrtha contexts—toward the Supreme.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Primarily vyākaraṇa-based clarity of divine epithets (compound meanings like nīlotpaladalaśyāma and puṇḍarīkanibhekṣaṇa) supports correct recitation and meditation; the verse is used as a dhyāna aid rather than a ritual-technical injunction.