Shloka 45

Puruṣottama-māhātmya

The Greatness of Puruṣottama Kṣetra

Devanagari script

अध्यात्मविद्यानिरतो युयुत्सुर्धर्मतत्परः । एवं स पालयेत्पृथ्वीं राजा सर्वगुणाकरः ॥ ४५ ॥

Transliteration

adhyātmavidyānirato yuyutsurdharmatatparaḥ | evaṃ sa pālayetpṛthvīṃ rājā sarvaguṇākaraḥ || 45 ||

Translation

جو ادھیاتم ودیا میں مشغول، ضرورت پڑنے پر جنگ کے لیے آمادہ، اور دھرم میں سراپا یکسو ہو—ایسا تمام اوصاف کا خزانہ بادشاہ زمین کی حفاظت و نگہبانی کرے۔

Word by Word

• अध्यात्मविद्यानिरतः: engaged in spiritual knowledge
• अध्यात्मविद्यानिरतः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: अध्यात्मविद्या + निरत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (अध्यात्मविद्यायां निरतः)

• युयुत्सुः: desirous of fighting
• युयुत्सुः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: युध् (धातु) + सुँ (उणादि/कृत्) → युयुत्सु (प्रातिपदिक/कृदन्त-आधार)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; इच्छार्थक-विशेषण (desiderative sense: wishing to fight)

• धर्मतत्परः: devoted to dharma
• धर्मतत्परः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: धर्म + तत्पर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (धर्मे तत्परः)

• एवम्: thus, in this way
• एवम्: Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: रीति/प्रकार-अव्यय (adverb of manner)

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• पालयेत्: should protect, should rule
• पालयेत्: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: पालय् (धातु; √पाल् causative/णिजन्त)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• पृथ्वीम्: the earth, kingdom
• पृथ्वीम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: पृथ्वी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• राजा: the king
• राजा: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: राजन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; संबोधनार्थे अपि प्रयुज्यते, अत्र कर्तृपद-समनाधिकरण

• सर्वगुणाकरः: a mine/reservoir of all virtues
• सर्वगुणाकरः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: सर्व + गुण + आकर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (सर्वेषां गुणानाम् आकरः)

Speaker

Narada (teaching rājadharma in the Uttara-Bhāga context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: shanta

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches that true rulership is grounded in adhyātma-vidyā (inner spiritual discipline) and expressed outwardly as steadfast commitment to dharma while protecting the world.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By placing dharma and inner spiritual knowledge at the center of kingship, it aligns governance with God-centered righteousness—rule becomes service, restraint, and protection rather than ego-driven power.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedāṅga is named; the practical takeaway is applied dharma-śāstra reasoning—using righteous judgment (nīti) and disciplined conduct to protect society.