Shloka 25

Kāśī-māhātmya: Avimukta Gaṅgā and the Pañcanada Tīrtha

Devanagari script

कल्पक्षयेऽपि न भवेत्तस्य पुण्यस्य संक्षयः । वंध्यापि वर्षपर्यंतं स्नात्वा पञ्चनदे ह्रदे ॥ २५ ॥

Transliteration

kalpakṣaye'pi na bhavettasya puṇyasya saṃkṣayaḥ | vaṃdhyāpi varṣaparyaṃtaṃ snātvā pañcanade hrade || 25 ||

Translation

کَلپ کے خاتمے پر بھی اُس پُنّیہ میں کمی نہیں آتی۔ پانچنَد ہرد میں پورا ایک سال اسنان کرنے سے بانجھ عورت بھی پُنّیہ کے پھل کی حق دار بن جاتی ہے۔

Word by Word

• कल्पक्षये: at the end of an aeon
• कल्पक्षये: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: कल्पक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचनम्; तत्पुरुषसमासः (कल्पस्य क्षयः)

• अपि: even
• अपि: सम्बन्धसूचक (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (even)

• न: not
• न: निषेध (Negation)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निषेध-निपातः (negation)

• भवेत्: would occur/be
• भवेत्: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: भू (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुषः (3rd), एकवचनम्; परस्मैपदम्

• तस्य: of that/of his
• तस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी (6th), एकवचनम्; सर्वनाम

• पुण्यस्य: of the merit
• पुण्यस्य: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: पुण्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी (6th), एकवचनम्

• संक्षयः: diminution/decay
• संक्षयः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: संक्षय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्

• वंध्या: a barren woman
• वंध्या: कर्ता (Karta/Subject, implied)
• Type: Noun
• Root: वंध्या/वन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा (1st), एकवचनम्

• अपि: even
• अपि: सम्बन्धसूचक (Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्ययम्; निपातः (even/also)

• वर्षपर्यन्तम्: for a year (up to a year)
• वर्षपर्यन्तम्: कालाधिकरण (Temporal extent)
• Type: Indeclinable
• Root: वर्षपर्यन्त (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाववत् क्रियाविशेषण-प्रयोगः; द्वितीया-एकवचनरूपेण कालावधि-अर्थे (accusative of duration: 'for up to a year'); तत्पुरुषसमासः (वर्षस्य पर्यन्तः)

• स्नात्वा: having bathed
• स्नात्वा: पूर्वकालक्रिया (Prior action)
• Type: Verb
• Root: स्ना (धातु) + त्वा (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्ययम् (gerund), 'having bathed'

• पञ्चनदे: at Pañcanada
• पञ्चनदे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: पञ्चनद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचनम्

• ह्रदे: in the lake/pond
• ह्रदे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: ह्रद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी (7th), एकवचनम्

Speaker

Suta (narrating the Narada–Sanatkumara dialogue; Tirtha-Mahatmya section)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Pañcanada (Tirtha)
• Hrada (sacred lake)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It declares the akṣaya (non-diminishing) nature of merit earned through the prescribed sacred bath at Pañcanada-hrada—so potent that it is said to remain undiminished even until the end of a kalpa.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

While the verse speaks in the language of tirtha-mahātmya and puṇya, it supports bhakti-oriented dharma by emphasizing faith-filled, disciplined practice at a sacred place—an outward act that nurtures inner reverence for the divine order upheld by the Purana.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Ritual practice (kalpa/ācāra in the broader sense) is implied: the discipline of tīrtha-snānā and time-bound observance (varṣa-paryanta) reflects codified dharmic procedure rather than grammar or astrology.