Shloka 74

The Discourse of Rukmāṅgada

Prabodhinī Ekādaśī, Kārtika-vrata, and Satya-dharma

Devanagari script

तद्विद्वांश्चारुनयने कथं भोक्ष्यामि पातकम् । मोहिन्युवाच । एकभुक्तेन नक्तेन तथैवायाचितेन च ॥ ७४ ॥

Transliteration

tadvidvāṃścārunayane kathaṃ bhokṣyāmi pātakam | mohinyuvāca | ekabhuktena naktena tathaivāyācitena ca || 74 ||

Translation

پھر وہ عالم بولا—“اے خوش چشم! میں جانتا ہوں، پھر بھی اس گناہ کا پرایَشچِت کیسے کروں؟” موہنی نے کہا—“دن میں ایک بار کھانا (ایک بھکت)، نکت ورت (رات کا کھانا)، اور بغیر مانگے ملا ہوا اناج ہی قبول کرنا۔”

Word by Word

• तत्: that
• तत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), एकवचन

• विद्वान्: the learned one
• विद्वान्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विद्वस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• चारु-नयने: O one with beautiful eyes
• चारु-नयने: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: चारु (प्रातिपदिक) + नयन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (8th/सम्बोधन), द्विवचन; समासः कर्मधारयः (चारुणि नयने यस्य/यस्याः) → चारुनयन; सम्बोधन द्विवचन

• कथम्: how
• कथम्: Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: कथम् (अव्यय)
• Form: प्रश्नाव्यय (interrogative adverb)

• भोक्ष्यामि: shall eat/consume
• भोक्ष्यामि: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: भुज् (धातु)
• Form: लृट्-लकार (Simple Future), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद

• पातकम्: sin
• पातकम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पातक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• मोहिनी: Mohinī
• मोहिनी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मोहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• एक-भुक्तेन: by eating once
• एक-भुक्तेन: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: एक (प्रातिपदिक) + भुक्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; (पुं/नपुं) साधारण; समासः तत्पुरुषः (एकं भुक्तम् येन) → एकभुक्त; क्त-प्रत्यय (past participle)

• नक्तेन: by (eating) at night
• नक्तेन: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: नक्त (प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण—‘रात्रौ’ (night-only regimen)

• तथा: thus/likewise
• तथा: Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb)

• एव: indeed/only
• एव: Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• अयाचितेन: by (food) not begged for (unsolicited)
• अयाचितेन: Karana (करण)
• Type: Adjective
• Root: अयाचित (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, एकवचन; नञ्-समास/उपसर्ग ‘अ-’ (negation) + याचित (क्त, √याच्)

• च: and
• च: Sambandha/Avyaya (सम्बन्ध/अव्यय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक निपात (conjunction)

Speaker

Mohinī

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

Characters & Entities

• Mohinī

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches that purification from sin (pātaka) is supported by niyama—disciplined restraints—especially food-vows (vrata) that reduce indulgence and cultivate humility.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

While not naming a deity here, it frames penance as inner regulation; such restraint traditionally strengthens sattva and steadiness, making one fit for sustained worship, japa, and devotional observances.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Ritual discipline and vrata-practice are implied: ekabhukta (one meal), nakta (night-only meal), and ayācita (not soliciting food) function as practical dharma tools used in prāyaścitta frameworks.