Shloka 15

Samayakaraṇa

Determination of Proper Times / Formalizing the Condition

Devanagari script

एवं ब्रवाणां राजेंद्रो मोहिनीं हृच्छयातुरः । अब्रवीन्नृपतिस्तां तु सुप्रसन्नमना नृप ॥ १५ ॥

Transliteration

evaṃ bravāṇāṃ rājeṃdro mohinīṃ hṛcchayāturaḥ | abravīnnṛpatistāṃ tu suprasannamanā nṛpa || 15 ||

Translation

جب اس موہنی نے یوں کہا تو خواہش سے بےقرار دل والا راجندر نہایت خوش دلی سے اس سے مخاطب ہو کر بولا، اے نৃপ۔

Word by Word

• एवम्: thus
• एवम्: Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकार/रीति-अर्थे (adverb of manner)

• ब्रवाणाम्: (the one) speaking
• ब्रवाणाम्: Karma (कर्म)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: वर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle); स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया? actually here षष्ठी/द्वितीया?; रूपम्: ब्रवाणाम् = स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया एकवचन (acc. sg.) of ब्रवाणी/ब्रवाणा used for 'speaking (woman)'

• राजेन्द्रः: the king of kings
• राजेन्द्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: राजेन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; समास: राज्ञाम् इन्द्रः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• मोहिनीम्: Mohinī (enchantress)
• मोहिनीम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: मोहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• हृच्छयातुरः: afflicted by love in the heart
• हृच्छयातुरः: Karta-anvayi Viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: हृच्छयातुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; समास: हृदि शयः (कामः) तेन आतुरः = हृच्छय-आतुरः (तत्पुरुष)

• अब्रवीत्: said
• अब्रवीत्: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: ब्रू (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect/Past); परस्मैपद; प्रथमपुरुष, एकवचन

• नृपतिः: the king
• नृपतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; समास: नृणाम् पतिः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• ताम्: her
• ताम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम/प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग; द्वितीया, एकवचन (pronoun)

• तु: but
• तु: Sambandha/Particle (निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण/विरोधार्थक-निपात (particle: but/indeed)

• सुप्रसन्नमना: having a very pleased mind
• सुप्रसन्नमना: Karta-anvayi Viśeṣaṇa (कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सुप्रसन्न-मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: यस्य मनः सुप्रसन्नम् सः

• नृप: O king
• नृप: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन

Speaker

Suta (narrator) describing the king’s response within the story

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shringara

Secondary Rasa: bhayanaka

Characters & Entities

• Mohinī
• Rājendra (the king)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It highlights how desire (kāma) can agitate the heart and shape speech and decisions, setting up a moral contrast between momentary attraction and steadiness in dharma.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly, it shows the mind becoming “pleased” by worldly fascination; bhakti training redirects that same mental focus toward Viṣṇu, replacing moha-driven attraction with God-centered remembrance.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedāṅga (like Vyākaraṇa, Jyotiṣa, or Kalpa ritual procedure) is taught in this verse; it functions primarily as narrative psychology illustrating kāma and moha.