Shloka 1

Samayakaraṇa

Determination of Proper Times / Formalizing the Condition

Devanagari script

वसिष्ट उवाच । व्याहृते शोभने वाक्ये मोहिन्या नृपतिस्तदा । उन्मील्य नेत्रे राजेंद्र शतपत्रनिभे तथा ॥ १ ॥

Transliteration

vasiṣṭa uvāca | vyāhṛte śobhane vākye mohinyā nṛpatistadā | unmīlya netre rājeṃdra śatapatranibhe tathā || 1 ||

Translation

وسِشٹھ نے کہا—جب موہنی کے وہ دلکش کلمات ادا ہوئے تو، اے راجندر، بادشاہ نے کنول کے سو پَتّوں جیسے اپنے نین کھول دیے ॥ ۱ ॥

Word by Word

• वसिष्ठः: Vasiṣṭha
• वसिष्ठः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वसिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; वक्ता

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• व्याहृते: when (it was) uttered
• व्याहृते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: वि + आ + हृ (धातु) → व्याहृत (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (क्त), नपुंसकलिङ्ग/सप्तमी-एकवचन; ‘वाक्ये’ इत्यस्य विशेषणम्; अधिकरणे

• शोभने: in the pleasing
• शोभने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: शोभन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘वाक्ये’ इत्यस्य विशेषणम्

• वाक्ये: in the statement
• वाक्ये: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वाक्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; अधिकरण

• मोहिन्या: by Mohinī
• मोहिन्या: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: मोहिनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/तृतीया), एकवचन; करण/कर्तृ-निर्देश (agent in passive sense)

• नृपतिः: the king
• नृपतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नृपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्ता

• तदा: then
• तदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक-अव्यय (temporal adverb)

• उन्मील्य: having opened
• उन्मील्य: Purvakala (पूर्वकाल/क्रियापूर्वक)
• Type: Indeclinable
• Root: उत् + मील् (धातु) → उन्मील्य (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (absolutive/gerund)

• नेत्रे: (his) two eyes
• नेत्रे: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नेत्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/द्वितीया), द्विवचन; कर्म

• राजेन्द्र: O lord of kings
• राजेन्द्र: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: राज + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-विभक्ति (8th/सम्बोधन), एकवचन; संबोधन

• शतपत्रनिभे: like lotus-petals
• शतपत्रनिभे: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शत + पत्र + निभ (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, द्विवचन; ‘नेत्रे’ इत्यस्य विशेषणम्

• तथा: thus / likewise
• तथा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (manner adverb)

Speaker

Vasiṣṭha

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: shringara

Characters & Entities

• Vasiṣṭha
• Mohinī
• King (Nṛpati/Rājendra)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It highlights the moment consciousness “re-opens” after being influenced by मोह (delusion): the king’s eyes opening symbolizes a return to awareness, often used in Purāṇic narrative to mark a turning point from भ्रम (bewilderment) toward discernment.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly, it contrasts मोहिनी’s enchanting speech with the need for steadiness of mind; Bhakti texts repeatedly stress that devotion to Viṣṇu stabilizes awareness so the seeker is not swayed by आकर्षण (temptation) or मायिक persuasion.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No direct Vedāṅga instruction is taught in this line; however, the poetic compound (e.g., शतपत्रनिभे) reflects classical Sanskrit usage relevant to Vyākaraṇa (grammar) and Alaṅkāra-informed reading in traditional pāṭha (recitation/interpretation).