Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 196

The Exposition of the Maheśa Mantra

Mahēśa-mantra-prakāśana

पूर्वमेहिद्वयं पश्चाद्विद्विषं पुरुषं द्वयम् । भञ्जयद्वितयं भूयो नर्तयद्वितयं पुनः ॥ १९६ ॥

pūrvamehidvayaṃ paścādvidviṣaṃ puruṣaṃ dvayam | bhañjayadvitayaṃ bhūyo nartayadvitayaṃ punaḥ || 196 ||

پہلے اُس جوڑے کو آگے بلاؤ؛ پھر دشمن مردوں کے جوڑے کو سامنے لاؤ۔ اس کے بعد پھر اُس جوڑے کو توڑ دو، اور دوبارہ اُسی جوڑے کو نچاؤ۔

पूर्वम्first
पूर्वम्:
क्रियाविशेषण (क्रियाविशेषणम्/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक)
Formअव्ययम्; काल/क्रमवाचक क्रियाविशेषणम् (adverb of sequence)
एहिcome
एहि:
क्रिया (क्रिया/Verb)
TypeVerb
Root√इ (धातु)
Formलोट् (Imperative), परस्मैपदम्, मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; ‘come!’
द्वयम्a pair/twofold (set)
द्वयम्:
कर्म (कर्म/Accusative object)
TypeNoun
Rootद्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; संख्यावाचक-नाम
पश्चात्afterwards
पश्चात्:
क्रियाविशेषण (क्रियाविशेषणम्/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपश्चात् (अव्यय)
Formअव्ययम्; क्रमवाचक क्रियाविशेषणम् (thereafter)
विद्विषम्the enemy/hostile one
विद्विषम्:
कर्म (कर्म/Accusative object)
TypeNoun
Rootविद्विष् (प्रातिपदिक; √द्विष् से कृदन्त/नाम)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; ‘शत्रु’ अर्थे
पुरुषम्man/person
पुरुषम्:
कर्म (कर्म/Accusative object)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
द्वयम्two
द्वयम्:
विशेषण (विशेषणम्/Qualifier)
TypeAdjective
Rootद्वय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; विशेषणम्—‘two (persons)’
भञ्जयत्-वितयम्the set that breaks (breaking set)
भञ्जयत्-वितयम्:
कर्म (कर्म/Accusative object)
TypeNoun
Rootभञ्जयत् (प्रातिपदिक; वर्तमान-कृदन्त from √भञ्ज्, causative √भञ्जय्) + वितय/वितय (प्रातिपदिक; ‘group/set’)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—कर्मधारयः ‘भञ्जयत् (भञ्जयन्) इव/भञ्जन-क्रियायुक्तं वितयम्’
भूयःagain/further
भूयः:
क्रियाविशेषण (क्रियाविशेषणम्/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय)
Formअव्ययम्; पुनरर्थक क्रियाविशेषणम् (again/more)
नर्तयत्-वितयम्the set that makes (them) dance
नर्तयत्-वितयम्:
कर्म (कर्म/Accusative object)
TypeNoun
Rootनर्तयत् (प्रातिपदिक; वर्तमान-कृदन्त from √नृत्, causative √नर्तय्) + वितय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—कर्मधारयः
पुनःagain
पुनः:
क्रियाविशेषण (क्रियाविशेषणम्/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्ययम्; पुनरुक्ति/क्रमवाचक क्रियाविशेषणम् (again)

Sanatkumara (teaching Narada in a technical/Vedanga-style passage)

Vrata: none

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: adbhuta

FAQs

It highlights disciplined sequencing and precision in sacred practice—showing that even seemingly physical actions are governed by ordered rule (vidhi), reflecting the Vedic emphasis on correct method as a support for dharma.

Indirectly: it implies that devotion is strengthened when worship and ritual are performed with attentive obedience to instruction, turning action into reverent service rather than casual performance.

Procedural/technical phrasing typical of Vedanga-style instruction—clear command-forms and sequencing (pūrvam/paścāt/bhūyaḥ/punaḥ), useful for ritual manuals and precise recitation/implementation.