Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 173

The Exposition of the Maheśa Mantra

Mahēśa-mantra-prakāśana

Devanagari script

हनुयुग्मं ततो भूतांस्त्रासयद्वितयं पुनः । भूयो मंडलमध्ये स्यात्कटयुग्मं ततः परम् ॥ १७३ ॥

Transliteration

hanuyugmaṃ tato bhūtāṃstrāsayadvitayaṃ punaḥ | bhūyo maṃḍalamadhye syātkaṭayugmaṃ tataḥ param || 173 ||

Translation

پھر جبڑوں کا جوڑا بنائے؛ اس کے بعد دوبارہ خوف پھیلانے والے دو بھوتوں کی صورت قائم کرے۔ مزید یہ کہ منڈل کے بیچ میں اس کے بعد کٹی (کولہوں) کا جوڑا ہو۔

Word by Word

• हनु-युग्मम्: the pair of jaws
• हनु-युग्मम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: हनु (प्रातिपदिक) + युग्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया (2nd/Accusative); एकवचन; समासः—तत्पुरुषः: ‘हन्वोः युग्मम्’ (pair of jaws)

• ततः: then
• ततः: सम्बन्ध/क्रमसूचक (Sequencing)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रमवाचक

• भूतान्: beings/spirits
• भूतान्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: भूत (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग; द्वितीया (2nd/Accusative); बहुवचन

• त्रासयत्-वितयम्: the frightening pair (twofold)
• त्रासयत्-वितयम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: त्रासयत् (त्रस्-धातु, णिच्, शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त) + वितय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; द्वितीया; एकवचन; समासः—कर्मधारयः: ‘त्रासयत्’ (frightening) + ‘वितयम्’ (pair/twofold set)

• पुनः: again
• पुनः: सम्बन्ध (Repetition marker)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरुक्त्यर्थक

• भूयः: again/further
• भूयः: सम्बन्ध/क्रमसूचक
• Type: Indeclinable
• Root: भूयः (अव्यय)
• Form: अव्यय; ‘again/furthermore’

• मण्डल-मध्ये: in the middle of the circle/diagram
• मण्डल-मध्ये: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Indeclinable
• Root: मण्डल (प्रातिपदिक) + मध्य (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास; ‘मध्ये’ इति सप्तमी-आधारित अव्ययार्थः (in the middle)

• स्यात्: should be
• स्यात्: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative); प्रथमपुरुष; एकवचन; परस्मैपद

• कट-युग्मम्: the pair of hips/waist
• कट-युग्मम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कटि (प्रातिपदिक) + युग्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd); एकवचन; समासः—तत्पुरुषः: ‘कट्योः युग्मम्’ (pair of hips/waist-sides)

• ततः: thereafter
• ततः: सम्बन्ध/क्रमसूचक
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; क्रमवाचक

• परम्: next
• परम्: सम्बन्ध/क्रमसूचक
• Type: Indeclinable
• Root: पर (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययप्रयोग; ‘next’

Speaker

Narada (instructional narration within the technical/Vedanga-oriented section)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: vira

Secondary Rasa: bhayanaka

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It emphasizes precise ritual-technical construction: specific features (jaws, frightening beings, hips) must be placed in order within a mandala, reflecting the Purana’s stress on correct procedure (vidhi) for effective protection/ritual outcome.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Direct bhakti is not the main focus here; the verse belongs to the technical stream of Book 1.3, where disciplined ritual details support a devotee’s practice by creating a properly consecrated, protective sacred space for worship.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

It highlights applied ritual-technical know-how—structured placement within a maṇḍala (diagrammatic layout and sequencing), a procedural skill allied to kalpa-style ritual discipline and related technical traditions.