Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 149

Hanūmaccarita

The Account of Hanumān

Devanagari script

त्रिंशत्प्रभेदान्भक्ष्यांस्तु पायसं च चतुर्विधम् । सुपक्वं पाकजातं च कल्पितं यच्छतद्वयम् ॥ १४९ ॥

Transliteration

triṃśatprabhedānbhakṣyāṃstu pāyasaṃ ca caturvidham | supakvaṃ pākajātaṃ ca kalpitaṃ yacchatadvayam || 149 ||

Translation

بھوجن کے قابل پکوان تیس قسم کے، اور پَایَس چار طرح کا—خوب پکا ہوا، پکانے سے بنا ہوا، اور دو قسم کے خاص طور پر تیار کردہ (کَल्पِت)—یہ سب پیش کرنا چاہیے۔

Word by Word

• त्रिंशत्-प्रभेदान्: thirty varieties (kinds)
• त्रिंशत्-प्रभेदान्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक) + प्रभेद (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन; द्विगु—त्रिंशत् प्रभेदाः यस्य/यत्र (thirty varieties)

• भक्ष्यान्: edibles/sweets
• भक्ष्यान्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: भक्ष्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), बहुवचन

• तु: indeed
• तु: सम्बन्ध (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/विशेषार्थक (but/indeed)

• पायसम्: rice-pudding (pāyasa)
• पायसम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: पायस (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (and)

• चतुर्-विधम्: fourfold (of four kinds)
• चतुर्-विधम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; चतुर्विध = चतुर्भिः प्रकारैः युक्तम् (fourfold); पायसम् इति विशेषणम्

• सु-पक्वम्: well-cooked
• सु-पक्वम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सु (अव्यय/उपसर्ग) + पक्व (कृदन्त, √पच् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; ‘well-cooked’; (भक्ष्य/पायसादि) विशेषणम्

• पाक-जातम्: cooked/prepared
• पाक-जातम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: पाक (प्रातिपदिक) + जात (कृदन्त, √जन् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; पाकजात = पाकात् जातम्/पाकेन सिद्धम् (prepared by cooking)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयार्थक (and)

• कल्पितम्: prepared/arranged
• कल्पितम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: √कॢप् (धातु) → कल्पित (कृदन्त, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त—‘arranged/prepared’

• यच्छत्: offers/gives
• यच्छत्: क्रिया (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √यम् (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; ‘gives/offers’

• तत्-द्वयम्: those two (items/both)
• तत्-द्वयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) + द्वय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Accusative), एकवचन; तद्द्वय = तयोः/तत् द्वयम् (that pair/both of those)

Speaker

Sanatkumara (in instruction to Narada, within Vedanga/technical-ritual context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: bhakti

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It emphasizes order and correctness in offerings—classifying foods like bhakṣya and pāyasa so that ritual giving (dāna/naivedya) is done according to recognized categories rather than casually.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti is expressed through careful, rule-aligned offering: devotion is not only emotion but also disciplined service, where the devotee prepares and presents food in a proper, sattvic and methodical way.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

A technical, procedural mindset akin to Kalpa (ritual manuals): it shows how items used in rites are classified and specified, supporting accurate performance of offerings and ceremonies.