Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 6

Mantraśodhana, Dīkṣā-krama, Guru-Pādukā, Ajapā-Haṃsa, and Ṣaṭcakra-Kuṇḍalinī Sādhana

Devanagari script

तृतीयं पुंसि सिद्धाख्यं तुरीयमरिसंज्ञकम् । द्वयोर्वर्णावेककोष्ठे सिद्धसिद्धेति तन्मतम् ॥ ६ ॥

Transliteration

tṛtīyaṃ puṃsi siddhākhyaṃ turīyamarisaṃjñakam | dvayorvarṇāvekakoṣṭhe siddhasiddheti tanmatam || 6 ||

Translation

مذکر میں تیسرا درجہ ‘سِدّھ’ کہلاتا ہے اور چوتھا ‘اَری’ کے نام سے معروف ہے۔ جب دو حروف ایک ہی کوشٹھ میں ہوں تو اسے ‘سِدّھ–سِدّھ’ مانا گیا ہے۔

Word by Word

• तृतीयम्: the third
• तृतीयम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: तृतीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ordinal adjective

• पुंसि: in the masculine (gender)
• पुंसि: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: पुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; locative

• सिद्धाख्यम्: called ‘siddha’
• सिद्धाख्यम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: सिद्ध + आख्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुषः—‘सिद्ध’ इति आख्या यस्य/यत्

• तुरीयम्: the fourth
• तुरीयम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: तुरीय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ordinal adjective

• अरिसंज्ञकम्: designated as ‘ari’
• अरिसंज्ञकम्: विशेषण (Adjectival modifier)
• Type: Adjective
• Root: अरि + संज्ञक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; तत्पुरुषः—‘अरि’ इति संज्ञा यस्य/यत्

• द्वयोः: of the two
• द्वयोः: सम्बन्ध (Genitive relation/षष्ठी)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (प्रातिपदिक)
• Form: सर्वलिङ्ग, षष्ठी (6), द्विवचन; genitive dual

• वर्णौ: two letters
• वर्णौ: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: वर्ण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन

• एककोष्ठे: in one cell/compartment
• एककोष्ठे: अधिकरण (Adhikaraṇa/Locative)
• Type: Noun
• Root: एक + कोष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7), एकवचन; कर्मधारयः—‘एकः कोष्ठः’

• सिद्धसिद्धा: (they are) siddha and siddha
• सिद्धसिद्धा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: सिद्ध + सिद्ध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1), द्विवचन; द्वन्द्वः—‘सिद्धः च सिद्धः च’ (two items both termed siddha)

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध (Quotation marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण/निदर्शनार्थक अव्यय (quotative particle)

• तत्: that
• तत्: विशेष्य/सम्बन्ध (Referent)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; demonstrative pronoun

• मतम्: is the view/opinion
• मतम्: विधेय (Predicate nominal)
• Type: Noun
• Root: मत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1/2), एकवचन; ‘opinion/doctrine’

Speaker

Sanatkumāra (teaching Nārada in a Vedāṅga/technical section)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

Characters & Entities

• Narada
• Sanatkumara

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It preserves the precision of Vedic recitation by defining technical labels for sound/letter categories—an essential support (Vedāṅga) for maintaining the purity of mantra and śruti transmission.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly: correct phonetic and grammatical understanding safeguards accurate mantra-japa and Vedic chanting, which in turn strengthens disciplined worship and devotional practice.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

A technical rule of Śikṣā/Vyākaraṇa-style classification: naming the 3rd and 4th categories (“Siddha,” “Ari”) and specifying how two varṇas placed in one koṣṭha receive a combined designation (“Siddha–Siddha”).