Saṃsāra-duḥkha: Karmic Descent, Garbhavāsa, Life’s Anxieties, Death, and the Call to Jñāna-Bhakti
मासे द्वितीये पूर्णे पुरुषाकारमात्रतामुपगमय मासत्रितये पूर्णे करचरणाद्यवयवभावमुपगम्य चतुर्षु मासेषु गतेषु सर्वावयवानां संधिभेदपरिज्ञानं पंचस्वतीतेषु नखानामभिव्यंजककता षट्स्वतीतेषु नखसंधिपरिस्फुटतामुपगम्य नाभिसूत्रेण पुष्यमाणममेध्यमूत्रसिक्तांगं जरायुणा बंधितरक्तास्थिक्रिमिवसामज्जास्नायुकेशादिदूषिते कुत्सिते शरीरे निवासिनं स्वयमप्येवं परिदूषितदेहं मातुश्च कट्वम्ललवणात्युष्णभुक्तदह्यमात्मानं दृष्ट्वा देही पूर्वजन्मस्मरणानुभावात्पूर्वानुभूतनरकदुःथानि च स्मृत्वांतर्दुःखेन च परिदह्यमानो मातुर्देहातिमूत्रादिरुक्षेण दह्यमान एवं मनसि प्रलयति ॥ १२ ॥
māse dvitīye pūrṇe puruṣākāramātratāmupagamaya māsatritaye pūrṇe karacaraṇādyavayavabhāvamupagamya caturṣu māseṣu gateṣu sarvāvayavānāṃ saṃdhibhedaparijñānaṃ paṃcasvatīteṣu nakhānāmabhivyaṃjakakatā ṣaṭsvatīteṣu nakhasaṃdhiparisphuṭatāmupagamya nābhisūtreṇa puṣyamāṇamamedhyamūtrasiktāṃgaṃ jarāyuṇā baṃdhitaraktāsthikrimivasāmajjāsnāyukeśādidūṣite kutsite śarīre nivāsinaṃ svayamapyevaṃ paridūṣitadehaṃ mātuśca kaṭvamlalavaṇātyuṣṇabhuktadahyamātmānaṃ dṛṣṭvā dehī pūrvajanmasmaraṇānubhāvātpūrvānubhūtanarakaduḥthāni ca smṛtvāṃtarduḥkhena ca paridahyamāno māturdehātimūtrādirukṣeṇa dahyamāna evaṃ manasi pralayati || 12 ||
جب دوسرا مہینہ پورا ہوتا ہے تو جنین صرف انسانی شکل کی حد تک پہنچتا ہے۔ تیسرا مہینہ پورا ہونے پر ہاتھ پاؤں وغیرہ اعضا نمودار ہوتے ہیں۔ چار مہینے گزرنے پر تمام اعضا کے جوڑ اور تقسیم کا ادراک ہوتا ہے۔ پانچویں مہینے میں ناخن ظاہر ہوتے ہیں؛ چھٹے مہینے میں ناخنوں کے جوڑ واضح ہو جاتے ہیں۔ ناف کی نالی سے پرورش پاتا، ناپاک پیشاب سے تر اعضا والا، جَرایو سے بندھا ہوا—خون، ہڈی، کیڑے، چربی، گودا، پٹھے، بال وغیرہ سے آلودہ اس مکروہ جسم میں وہ رہتا ہے۔ اپنے آپ کو ایسے آلودہ بدن میں اور ماں کو بھی کڑوے، کھٹے، نمکین اور حد سے زیادہ گرم کھانوں سے جلتا دیکھ کر، دےہی جیَو پچھلے جنم کی یاد کے زور سے پہلے بھوگے ہوئے نرکوں کے دکھ یاد کرتا ہے؛ اندرونی غم سے جلتا اور ماں کے جسم کے حد سے زیادہ پیشاب وغیرہ جیسے خشک فضلات سے دگدھ ہو کر، ذہن میں غشی و زوال کی حالت کو پہنچتا ہے۔
Suta (narrating Purāṇic teaching; speaker not explicitly marked in this verse)
Vrata: none
Primary Rasa: karuna
Secondary Rasa: bibhatsa
It uses garbha-duḥkha (suffering in the womb) to awaken vairāgya: the jīva’s embodiment is shown as impure and painful, prompting remembrance of karmic bondage and the need for liberation-oriented life.
By exposing the misery and helplessness of embodied existence, it implicitly turns the mind toward taking refuge in the Divine; bhakti is supported by such dispassion (vairāgya) and awareness of samsāra’s defects.
Primarily śāstric anatomy/embryology used for dharma-teaching rather than a Vedāṅga technical topic; the practical takeaway is contemplative discipline—meditating on bodily impurity and karmic causality to strengthen renunciation.