Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 6

Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha

Devanagari script

तयोरभ्यसतोरेवं बहुकालं द्विजोत्तम । वातोऽतिमात्रं प्रववौ समुद्रानिलवीजितः ॥ ६ ॥

Transliteration

tayorabhyasatorevaṃ bahukālaṃ dvijottama | vāto'timātraṃ pravavau samudrānilavījitaḥ || 6 ||

Translation

اے برتر برہمن! جب وہ دونوں اسی طرح طویل عرصہ تک مشق کرتے رہے تو سمندر کی ہوا سے اُبھرا ہوا نہایت شدید طوفانی جھکڑ چلنے لگا۔

Word by Word

• तयोः: of those two
• तयोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/सम्बन्ध), द्विवचन

• अभ्यसतोः: while the two were practicing
• अभ्यसतोः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Verb
• Root: अभि-अस्/अभ्यस् (धातु)
• Form: शतृ/शानच्-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कृदन्त (present participle), षष्ठी द्विवचन; धातु: अभ्यस् (अभ्यासे) = ‘while (they) were practicing’

• एवम्: thus
• एवम्: Prakara (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: एवम् (अव्यय)
• Form: अव्यय (प्रकारवाचक adverb)

• बहुकालम्: for a long time
• बहुकालम्: Kala-adhikarana (कालाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: बहु-काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कालावधि), एकवचन; कर्मधारय: बहुः कालः

• द्विजोत्तम: O best of the twice-born
• द्विजोत्तम: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज-उत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन; तत्पुरुष: द्विजानाम् उत्तमः

• वातः: wind
• वातः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन

• अतिमात्रम्: excessively
• अतिमात्रम्: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: अति-मात्र (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभाव-समास (adverbial): अति + मात्रम् = ‘excessively/too much’; क्रियाविशेषणम् प्रववौ इति

• प्रववौ: blew strongly
• प्रववौ: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र-वा (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद; धातु: वा (गत्यर्थ/वायने) उपसर्ग: प्र

• समुद्रानिलवीजितः: fanned by the sea-wind
• समुद्रानिलवीजितः: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: समुद्र-अनिल-वीजित (प्रातिपदिक; समुद्र + अनिल + वीजित)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; विशेषणम् वातः इति; वीजित = क्त-प्रत्ययान्त (PPP) from वीज्/विज् (वीजने ‘to fan’); समासः: समुद्रस्य अनिलः (षष्ठी-तत्पुरुष) + तेन वीजितः (तृतीया-तत्पुरुष)

Speaker

Suta (narrating the Purana dialogue contextually, within the Narada Purana’s moksha-dharma narration)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: adbhuta

Secondary Rasa: bhayanaka

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It portrays how sustained sādhanā (abhyāsa) can be met with intense external disturbances, emphasizing steadiness and endurance as part of mokṣa-dharma.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Though the verse describes a storm during practice, it indirectly supports bhakti by highlighting unwavering commitment—an essential quality for single-pointed remembrance of the Lord amid distractions.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedāṅga is taught directly in this line; the practical takeaway is yogic discipline (abhyāsa) and recognizing environmental distractions as tests rather than reasons to abandon practice.