Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 61

Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā

Devanagari script

आरार्की चेज्यभांशस्थौ सदंतोगर्भकस्तदाः । खर्भेजे भुविमंदारदृष्टे कुब्जस्तु गर्भगः । पर्गुर्मीने यमेद्वारैर्दष्टेथांगेभघसंधिगे ॥ ६१ ॥

Transliteration

ārārkī cejyabhāṃśasthau sadaṃtogarbhakastadāḥ | kharbheje bhuvimaṃdāradṛṣṭe kubjastu garbhagaḥ | pargurmīne yamedvārairdaṣṭethāṃgebhaghasaṃdhige || 61 ||

Translation

جب (متعلقہ سیّارے) برہسپتی کے اَمش میں واقع ہوں تو ‘سَدَنت-گَربھ’ کی حالت پیدا ہوتی ہے۔ ‘خَربھ’ برج میں اگر بھومی مَندار کی نظر پڑے تو رحم میں بچہ ‘کُبج’ (کُبڑا) کہا جاتا ہے۔ اور جب ‘پَرگُر’ برجِ حوت میں ہو اور یم کے دروازے متاثر ہوں تو اعضا کے جوڑوں میں عیوب پیدا ہوتے ہیں۔

Word by Word

• आरा-आर्की: Ārā and Ārkī (technical names)
• आरा-आर्की: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आरा (प्रातिपदिक; uncertain) + आर्की (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन/बहुवचन (context suggests dual with next); द्वन्द्वः (two entities)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक अव्यय (conjunction)

• इज्या-भ-अंश-स्थौ: (the two) situated in the asterism-portion
• इज्या-भ-अंश-स्थौ: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: इज्या (प्रातिपदिक) + भ (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक) + स्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; ‘भ-अंशे स्थित’

• स-दन्त-उ-गर्भकः: the ‘sadaṃto-garbhaka’ (technical/unclear)
• स-दन्त-उ-गर्भकः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स (उपसर्ग/प्रातिपदिक) + दन्त (प्रातिपदिक) + उ (प्रातिपदिक/अव्यय; uncertain) + गर्भक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; technical compound; reading uncertain (‘sadaṃto…’)

• तदा: then
• तदा: Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: तदा (अव्यय)
• Form: कालवाचक अव्यय (temporal adverb)

• खर्भेजे: in kharbheja (technical term)
• खर्भेजे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: खर्भ (प्रातिपदिक; uncertain) + एजे (√इज्/√एज्?)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; technical locative; segmentation uncertain

• भुवि: on earth / in the world
• भुवि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भुवि/भू (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• मन्दार-दृष्टे: when seen by Mandāra (technical)
• मन्दार-दृष्टे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: मन्दार (प्रातिपदिक) + दृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक; √दृश्)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; ‘मन्दारेण दृष्टे’ (locative)

• कुब्जः: a hunchback
• कुब्जः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुब्ज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तु: but/indeed
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/विशेषबोधक अव्यय (particle)

• गर्भगः: the one in the womb
• गर्भगः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: गर्भग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पर्गुः: Pargu (name/technical)
• पर्गुः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पर्गु (प्रातिपदिक; uncertain)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; technical/unclear

• मीने: in Pisces (Mīna)
• मीने: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मीन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन

• यम-ए-द्वारैः: by the gates of Yama (death) (technical)
• यम-ए-द्वारैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: यम (प्रातिपदिक) + ए (प्रातिपदिक/अव्यय; uncertain) + द्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; ‘यमद्वारैः’ type; reading uncertain due to ‘ए’

• दष्टे: when seen
• दष्टे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: √दृश् (धातु) → दृष्ट (कृदन्त)
• Form: सप्तमी, एकवचन; ‘दृष्टे’ (when seen)

• थ: (particle)
• थ: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: थ (अव्यय)
• Form: पादपूरण/निपात (enclitic/metrical filler; uncertain)

• अङ्ग-ए-भ-घ-सन्धि-गे: in the junction connected with aṅga/bha/gha (technical/unclear)
• अङ्ग-ए-भ-घ-सन्धि-गे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: अङ्ग (प्रातिपदिक) + ए (प्रातिपदिक/अव्यय; uncertain) + भ (प्रातिपदिक) + घ (प्रातिपदिक; uncertain) + सन्धि (प्रातिपदिक) + ग (प्रातिपदिक/कृदन्त; √गम्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; technical compound; segmentation uncertain (‘…bhaghasaṃdhige’)

Speaker

Narada (teaching in a technical/diagnostic register within Moksha-Dharma context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: karuna

Secondary Rasa: shanta

Characters & Entities

• Yama
• Jupiter (Bṛhaspati)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It illustrates that embodied conditions are described as arising from complex causes (karmic and cosmic indicators), reinforcing detachment from the body and encouraging pursuit of moksha beyond physical traits.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By highlighting bodily variability and vulnerability, it implicitly directs the seeker toward stable refuge—devotion to the Lord—rather than identifying with physical form or fate-signs.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vedāṅga Jyotiṣa: interpretation of planetary portions (bhāṃśa), zodiacal placement (e.g., Mīna), and affliction (daṣṭa) as a technical diagnostic framework.