Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 14

Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā

Devanagari script

कालात्मार्को मनश्चन्द्रः कुजः सत्वं वचो बुधः । जीवो ज्ञानं सुखं शुक्रः कामो दुःखं दिनेशजः ॥ १४ ॥

Transliteration

kālātmārko manaścandraḥ kujaḥ satvaṃ vaco budhaḥ | jīvo jñānaṃ sukhaṃ śukraḥ kāmo duḥkhaṃ dineśajaḥ || 14 ||

Translation

سورج زمانۂ وقت کی صورت میں خود آتما ہے؛ چاند ذہن ہے۔ مریخ سَتْوَ-بل (حیاتی قوت) ہے؛ عطارد گفتار ہے۔ مشتری علم ہے؛ زہرہ سکھ ہے۔ سورج زادہ شنی خواہش اور رنج و غم ہے۔

Word by Word

• कालात्मा-र्कः: the Sun (as time-soul)
• कालात्मा-र्कः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कालात्मन् (प्रातिपदिक) + अर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: ‘कालात्मा एव अर्कः’ (Sun as time-soul)

• मनः-चन्द्रः: the Moon (as mind)
• मनः-चन्द्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: ‘मनः एव चन्द्रः’

• कुजः: Mars
• कुजः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सत्त्वम्: sattva, vitality/being
• सत्त्वम्: Karma (कर्म)/Predicate
• Type: Noun
• Root: सत्त्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; अत्र समास-सम्बन्धे विधेय (predicate)

• वचः: speech
• वचः: Karma (कर्म)/Predicate
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• बुधः: Mercury
• बुधः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: बुध (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• जीवः: Jupiter (Jīva)
• जीवः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: जीव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karma (कर्म)/Predicate
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• सुखम्: happiness
• सुखम्: Karma (कर्म)/Predicate
• Type: Noun
• Root: सुख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• शुक्रः: Venus (Śukra)
• शुक्रः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शुक्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• कामः: desire
• कामः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• दुःखम्: sorrow
• दुःखम्: Karma (कर्म)/Predicate
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• दिनेश-जः: Saturn (sun-born, i.e., Sūryaja)
• दिनेश-जः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: दिनेश (प्रातिपदिक) + ज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: ‘दिनेशस्य जः’ (born of the Sun)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Surya
• Chandra
• Mangala
• Budha
• Brihaspati (Jupiter)
• Shukra
• Shani (Saturn)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It internalizes Jyotisha by mapping the grahas to core faculties—time-self, mind, speech, knowledge, happiness, and the binding forces of desire and sorrow—showing that liberation requires mastery of inner causes, not merely outer omens.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By identifying desire and sorrow with Saturn and placing knowledge and happiness under benefic influences, it implies that steady devotion and self-discipline transform karmic pressures; bhakti stabilizes mind and speech so the aspirant turns from kāma toward moksha.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vedanga Jyotisha: graha-karakatva (planetary significations) and their psychological-spiritual correspondences, useful for interpreting karmic tendencies and prescribing dharmic remedies in a Narada Purana context.