Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 184

Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Devanagari script

रवींद्वोर्मानयोगार्द्धं षष्ट्या संगुण्य भाजयेत् । तयोर्भुक्तयंतरेणाप्तं स्थित्यमर्द्धां नाडिकादिवत् ॥ १८४ ॥

Transliteration

ravīṃdvormānayogārddhaṃ ṣaṣṭyā saṃguṇya bhājayet | tayorbhuktayaṃtareṇāptaṃ sthityamarddhāṃ nāḍikādivat || 184 ||

Translation

سورج اور چاند کے مشترک مقدار کا نصف لے کر اسے ساٹھ سے ضرب دے کر تقسیم کیا جائے۔ پھر ان کی یومیہ حرکت کے فرق سے تقسیم کرنے پر جو حاصل آئے، وہی نادیکا وغیرہ میں ان کی ‘قیام’ (یعنی اتصال/تقابل) کی نصف مدت سمجھی جائے۔

Word by Word

• रवीन्द्वोः: of the Sun and the Moon
• रवीन्द्वोः: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: रवि + इन्दु (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), द्विवचन; द्वन्द्वसमास (रवि-इन्दु) — Genitive dual

• मान-योग-अर्धम्: half of the sum of the measures
• मान-योग-अर्धम्: कर्म (Karma/कर्मन्)
• Type: Noun
• Root: मान (प्रातिपदिक) + योग (प्रातिपदिक) + अर्ध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषसमास (मानस्य योगः → मानयोगः; मानयोगस्य अर्धम्) — Accusative singular

• षष्ट्या: by sixty
• षष्ट्या: करण (Karaṇa/करणम्)
• Type: Noun
• Root: षष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन — Instrumental singular

• संगुण्य: having multiplied
• संगुण्य: क्रियाविशेषण (Kriyāviśeṣaṇa/Adverbial to main verb)
• Type: Verb
• Root: सम् + गुण् (धातु)
• Form: क्त्वान्त (Absolutive/Gerund), अव्ययभाव; सम्-उपसर्गपूर्वक √गुण् (to multiply) — ‘having multiplied’

• भाजयेत्: should divide
• भाजयेत्: क्रिया (Kriyā/Verb)
• Type: Verb
• Root: भज् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative/विधिलिङ्), प्रथमपुरुष (3rd person/प्रथम), एकवचन — should divide

• तयोः: of those two
• तयोः: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम, षष्ठी (6th/षष्ठी), द्विवचन — Genitive dual

• भुक्ति-अन्तरेण: between the bhuktis (periods)
• भुक्ति-अन्तरेण: देश/कालाधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरणम्)
• Type: Indeclinable
• Root: भुक्ति (प्रातिपदिक) + अन्तर (प्रातिपदिक)
• Form: अन्तरेण-योगे तृतीया/षष्ठीसमर्थः अव्ययप्रयोग; यहाँ ‘भुक्ति’ (genitive sense) सह — ‘in between the bhuktis’

• आप्तम्: obtained
• आप्तम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Verb
• Root: आप् (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त (Past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन — obtained

• स्थित्यम्: the duration (sthiti)
• स्थित्यम्: कर्म (Karma/कर्मन्)
• Type: Noun
• Root: स्थिति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — Accusative singular

• अर्धाम्: half
• अर्धाम्: विशेषण (Viśeṣaṇa)
• Type: Adjective
• Root: अर्ध (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन — agrees with ‘स्थितिम्/स्थित्यम्’

• नाडिका-आदि-वत्: like a nāḍikā etc.
• नाडिका-आदि-वत्: उपमान (Upamāna/उपमानम्)
• Type: Indeclinable
• Root: नाडिका (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + वत् (तद्धित)
• Form: वत्-प्रत्ययान्त अव्यय (indeclinable comparative); अव्ययीभावसमास (नाडिकादि + वत्) — ‘like (a nāḍikā etc.)’

Speaker

Narada (teaching a technical rule within the Moksha-Dharma section, drawing on Vedanga-style computation)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Ravi (Sun)
• Indu (Moon)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It shows that Dharma and Moksha-oriented life in the Narada Purana is supported by precise kāla-nirṇaya (time-determination), because correct timing underlies vrata, japa, and other sacred observances.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Bhakti practices often depend on proper tithi and lunar-solar calculations; this verse provides a computational tool so devotional rites can be performed at the intended sacred time without error.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vedāṅga Jyotiṣa: using the Sun–Moon measures, their bhukti (daily motion), and nāḍikā-based time units to compute the duration of a celestial condition (their ‘stay’).