Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 119

Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning

Devanagari script

कृतर्तुचंद्रैर्वेदेंद्रैः शून्यत्र्येकैर्गुणाष्टभिः । शररुद्रैश्चतुर्यांशुकेंद्रांशेर्भूसुतादयः ॥ ११९ ॥

Transliteration

kṛtartucaṃdrairvedeṃdraiḥ śūnyatryekairguṇāṣṭabhiḥ | śararudraiścaturyāṃśukeṃdrāṃśerbhūsutādayaḥ || 119 ||

Translation

رتو اور چاند وغیرہ کے رمزّی الفاظ—ویدوں کے اِندر، صفر‑تین‑ایک، آٹھ گُن، تیر اور رُدر، اور چار کرنیں—ان سے اعداد مراد لیے جاتے ہیں؛ اسی طرح بھوسُت (مریخ) وغیرہ سیّارے اپنے درجوں، راشیوں اور تقسیمات سمیت بتائے جاتے ہیں۔

Word by Word

• कृत-ऋतु-चन्द्रैः: by the Kṛta, Ṛtu, and Candra (numbers)
• कृत-ऋतु-चन्द्रैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: कृत (प्रातिपदिक) + ऋतु (प्रातिपदिक) + चन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (करण/Instrumental), बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (कृत+ऋतु+चन्द्र)

• वेद-इन्द्रैः: by the lords of the Vedas (Veda-indras)
• वेद-इन्द्रैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: वेद (प्रातिपदिक) + इन्द्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (वेदानाम् इन्द्राः)

• शून्य-त्रि-एकैः: by zero, three, and one (numbers)
• शून्य-त्रि-एकैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: शून्य (प्रातिपदिक) + त्रि (प्रातिपदिक) + एक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (शून्य+त्रि+एक)

• गुण-अष्टभिः: by the eight guṇas (eight)
• गुण-अष्टभिः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: गुण (प्रातिपदिक) + अष्ट (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (गुणानाम् अष्ट)

• शर-रुद्रैः: by arrows and Rudras (numbers)
• शर-रुद्रैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: शर (प्रातिपदिक) + रुद्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; समासः—द्वन्द्व (शर+रुद्र)

• चतुर्-यांशु-केन्द्र-अंशेः: of the central part of the four yāṃśus (central segment)
• चतुर्-यांशु-केन्द्र-अंशेः: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: चतुर् (प्रातिपदिक) + यांशु (प्रातिपदिक) + केन्द्र (प्रातिपदिक) + अंश (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (सम्बन्ध/Genitive), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुषः (चतुर्-यांशु-केन्द्र-अंश)

• भू-सुत-आदयः: Bhūsuta and others
• भू-सुत-आदयः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: भू (प्रातिपदिक) + सुत (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्तृ/Nominative), बहुवचन; तत्पुरुषः (भू-सुत) + ‘आदि’ (समाहार/आदिग्रहण)

Speaker

Sanatkumara (in dialogue with Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Characters & Entities

• Narada
• Sanatkumara
• Bhūsuta (Mars)

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It shows that even technical knowledge (like Jyotiṣa) can be transmitted in a disciplined, mnemonic way, supporting dharma and right timing for sādhana within Mokṣa-dharma teachings.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly: by emphasizing correct understanding of śāstra-based time and order, it supports regulated devotional practice (vrata, pūjā, and auspicious observances) rather than random ritualism.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vedāṅga Jyotiṣa: the use of bhūta-saṅkhyā (word-numeral codes) to encode planetary names (e.g., Bhūsuta/Mars) and technical measures like aṃśa (degrees) and kendra (angular positions).