Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 18

Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy

Devanagari script

अभीषुण ऋतावाहं न्यषीदन्नृमणा अपि । चतुर्विधाद्बाहुलकात्प्रवृत्तेरप्रवृत्तितः ॥ १८ ॥

Transliteration

abhīṣuṇa ṛtāvāhaṃ nyaṣīdannṛmaṇā api | caturvidhādbāhulakātpravṛtterapravṛttitaḥ || 18 ||

Translation

ऋतु-प्रवाह، یعنی زمانے کی رفتار کو دیکھ کر بھی دانا لوگ خود کو قابو میں رکھ کر بیٹھ جاتے ہیں؛ کیونکہ عمل (پروِرتّی) اور ترکِ عمل (اپروِرتّی) سے پیدا ہونے والی چار طرح کی حد سے بڑھی ہوئی کثرت و پھیلاؤ کے سبب دل ٹھہر نہیں پاتا۔

Word by Word

• अभीषुण: abhīṣuṇa (a Vedic term/name)
• अभीषुण: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अभीषुण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; वैदिक/दुर्लभ-शब्द

• ऋतावाहम्: ṛtavāha (bearer of ṛta)
• ऋतावाहम्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: ऋत (प्रातिपदिक) + वाह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; समासः—ऋतस्य वाहः इति षष्ठी-तत्पुरुष; कर्म-कारक-रूपे द्वितीया

• न्यषीदत्: sat down
• न्यषीदत्: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: √सद् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/लङ्), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; उपसर्गः नि-; रूपम्: न्य- + असीदत्/अषीदत् (वैदिक-प्रयोग)

• नृमणा: with/through nṛmaṇa (a Vedic term)
• नृमणा: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: नृमण (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन; वैदिक-रूप

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; निपात

• चतुर्विधात्: from the fourfold (classification)
• चतुर्विधात्: Apadana (अपादान/Ablative)
• Type: Adjective
• Root: चतुर् (संख्या-प्रातिपदिक) + विध (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग/पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/पञ्चमी), एकवचन; समासः—द्विगु (चतुर् + विध) = ‘चार प्रकार’; अपादान-पञ्चमी

• बाहुलकात्: from (mere) abundance/irregularity
• बाहुलकात्: Apadana (अपादान)
• Type: Noun
• Root: बाहुलक (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th), एकवचन

• प्रवृत्तेः: of application/usage
• प्रवृत्तेः: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी (6th), एकवचन

• अप्रवृत्तितः: due to non-application
• अप्रवृत्तितः: Hetu (हेतु/Cause)
• Type: Indeclinable
• Root: अप्रवृत्ति (प्रातिपदिक) + तस् (अव्यय-प्रत्यय)
• Form: अव्यय; तसिल्-प्रत्ययान्त (ablatival adverb)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada in Moksha-dharma context)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: karuna

Characters & Entities

• Narada

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It teaches discernment and restraint: both compulsive activity and rigid inactivity can generate bondage through proliferating consequences; the wise pause and regulate themselves in view of time’s momentum.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By warning against extremes, it supports steady devotional discipline: regulated living and inner restraint help keep the mind fit for Vishnu-bhakti rather than being scattered by restless doing or prideful withdrawal.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

A time-sense (ṛtu/time-flow) relevant to Jyotiṣa-style timing and ritual discipline is implied: knowing the ‘current of time’ supports proper regulation of conduct and observances rather than indiscriminate activity.