Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 14

Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa

Devanagari script

तृतीया सहयोगे स्यात्कुत्सितेंऽगे विशेषणे । काले भावे सप्तमी स्यादेतैर्योगे च षष्ठ्यपि ॥ १४ ॥

Transliteration

tṛtīyā sahayoge syātkutsiteṃ'ge viśeṣaṇe | kāle bhāve saptamī syādetairyoge ca ṣaṣṭhyapi || 14 ||

Translation

تیسری (آلہ) حالت ‘سہیوگ’ یعنی ساتھ ہونے کے معنی میں آتی ہے؛ حقیر/مذموم عضو کے ذکر میں اور اس عضو پر صفت لانے میں بھی تیسری آتی ہے۔ زمانہ اور حالت/کیفیت بتانے میں ساتویں (مقامی) حالت ہوتی ہے، اور ایسے ہی تراکیب میں کبھی کبھی چھٹی (اضافی) بھی آ جاتی ہے۔

Word by Word

• तृतीया: the instrumental (3rd case)
• तृतीया: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तृतीया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विभक्तिनाम (3rd case)

• सहयोगे: in the sense of accompaniment
• सहयोगे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: सह-योग (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषसमासः (सह + योग); पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• स्यात्: should be/occurs
• स्यात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• कुत्सिते: in a contemptuous sense
• कुत्सिते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: कुत्सित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अर्थ-निर्देशे (in the sense of contempt)

• अङ्गे: in the sense of a limb/part
• अङ्गे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: अङ्ग (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अर्थ-निर्देशे (in the sense of a limb/part)

• विशेषणे: in the sense of qualification
• विशेषणे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: विशेषण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अर्थ-निर्देशे (in the sense of an adjective/qualification)

• काले: in time
• काले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• भावे: in the sense of state/action
• भावे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: भाव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन; अर्थ-निर्देशे (in the sense of state/action)

• सप्तमी: the locative (7th case)
• सप्तमी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सप्तमी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विभक्तिनाम (7th case)

• स्यात्: should be/occurs
• स्यात्: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• एतैः: by these
• एतैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; सर्वनाम

• योगे: in connection/usage
• योगे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: योग (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी (7th), एकवचन

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• षष्ठी: the genitive (6th case)
• षष्ठी: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: षष्ठी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विभक्तिनाम (6th case)

• अपि: also
• अपि: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय (particle; also/even)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

Characters & Entities

• Narada
• Sanatkumara

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It shows that the Purana preserves Vedanga knowledge (especially Vyakarana) so seekers can interpret dharma and moksha teachings precisely; correct meaning in scripture depends on correct grammatical usage.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

Indirectly: by safeguarding accurate comprehension of sacred statements, grammar supports right understanding of Vishnu-bhakti instructions; devotion becomes steady when scripture is understood without ambiguity.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

Vyakarana: rules for when the instrumental (tṛtīyā) expresses association, when the locative (saptamī) indicates time or state, and how the genitive (ṣaṣṭhī) can also appear in related constructions.