Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 29

योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)

Devanagari script

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम् । वचसामात्मसन्तोद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम् ॥ २९ ॥

Transliteration

pratyastamitabhedaṃ yatsattāmātramagocaram | vacasāmātmasantodyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam || 29 ||

Translation

وہ علم جس میں تمام امتیازات ڈوب جائیں، جو محض وجودِ مطلق ہو، حواس کی پہنچ سے باہر ہو، اور گفتار کا موضوع نہ بنے بلکہ نفس کی باطنی بیداری کے طور پر طلوع ہو—اسی کو ‘برہمن’ کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• प्रत्यस्तमितभेदम्: in which distinctions have subsided
• प्रत्यस्तमितभेदम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्रति-अस्तम्-इ (धातु) + क्त (कृदन्त) + भेद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; ‘प्रत्यस्तमित’ (क्त-प्रत्यय, past participle: set/ceased) + ‘भेद’ (difference) = भेदस्य प्रत्यस्तमनम्; विशेषण (neut. acc. sg.)

• यत्: which
• यत्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; सम्बन्धसूचक सर्वनाम (relative pronoun: which)

• सत्तामात्रम्: mere existence alone
• सत्तामात्रम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सत्ता-मात्र (प्रातिपदिक; सत्ता+मात्र)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संज्ञा (neut. nom. sg.)

• अगोचरम्: not within range (of senses/speech)
• अगोचरम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अ-गोचर (प्रातिपदिक; नञ्+गोचर)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण (neut. nom. sg.)

• वचसाम्: of words/speech
• वचसाम्: Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th), बहुवचन; सम्बन्ध (gen. pl.)

• आत्मसन्तोद्यं: arising in the self of the saintly/within the inner self
• आत्मसन्तोद्यं: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आत्मन्-सन्त-उद्य (प्रातिपदिक; आत्मन्+सन्त+उद्य)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण; ‘सन्त’ = सत्/साधु/शान्त (good/saintly), ‘उद्य’ = उद्गत/उद्भूत (arisen); (neut. nom. sg.)

• तत्: that
• तत्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; निर्देश (demonstrative: that)

• ज्ञानम्: knowledge
• ज्ञानम्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; संज्ञा (neut. nom. sg.)

• ब्रह्मसंज्ञितम्: called ‘Brahman’
• ब्रह्मसंज्ञितम्: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: ब्रह्म-संज्ञित (प्रातिपदिक; ब्रह्म+संज्ञित)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; विशेषण; संज्ञित = ‘named/called’ (neut. nom. sg.)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It defines Brahma-jñāna as direct realization of non-dual Reality—where all perceived differences dissolve, and pure Being is known inwardly rather than through sensory or verbal descriptions.

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

While the verse is primarily jñāna-oriented, it supports mature Bhakti by pointing to the ultimate aim of devotion: inner God-realization beyond names and concepts, where the devotee’s sense of separation is transcended.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

No specific Vedāṅga (like Vyākaraṇa, Jyotiṣa, or Kalpa) is taught here; instead, it emphasizes the limitation of language (vāc) and sense-based cognition, encouraging contemplative inquiry and inner realization.