Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 86

Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā

Devanagari script

एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते ॥ ८६ ॥

Transliteration

eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ | śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate || 86 ||

Translation

یہ رس پانی کی ماہیت والا سمجھا گیا ہے اور اس کی وسعت چھ قسم کی کہی گئی ہے۔ اور آواز، لمس اور روپ—یہ تین گُن جیوति (آگ کے تत्त्व) کے بتائے گئے ہیں۔

Word by Word

• एषः: this
• एषः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सर्वनाम

• षडिध-विस्तारः: sixfold expansion
• षडिध-विस्तारः: Pratipādya (प्रतिपाद्य)
• Type: Noun
• Root: षट् (संख्या-प्रातिपदिक) + इध (प्रातिपदिक) + विस्तर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तत्पुरुष (षडिधः विस्तरः = sixfold expansion)

• रसः: taste
• रसः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रस (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• वारिमयः: consisting of water
• वारिमयः: Viśeṣaṇa (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वारि (प्रातिपदिक) + मयट् (तद्धित) → वारिमय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; तद्धितान्त (made of water), विशेषण

• स्मृतः: is stated
• स्मृतः: Kriyā (क्रिया/Predicate)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु) + क्त (कृत्) → स्मृत (कृदन्त)
• Form: भूतकर्मणि कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मणि-प्रयोगे विधेय (is said/considered)

• शब्दः: sound
• शब्दः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शब्द (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्पर्शः: touch
• स्पर्शः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्पर्श (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• रूपः: form/color
• रूपः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (रूपशब्दस्य पुंलिङ्ग-प्रयोगः)

• च: and
• च: Samuccaya (समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय (conjunction)

• त्रिगुणम्: threefold (having three qualities)
• त्रिगुणम्: Pratipādya (प्रतिपाद्य/Predicate)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्या-प्रातिपदिक) + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (त्रयः गुणाः यस्य/त्रिगुणम्)

• ज्योतिः: light (fire principle)
• ज्योतिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्योतिस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• उच्यते: is called
• उच्यते: Kriyā (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद; कर्मणि-प्रयोग (is called/said)

Speaker

Sanatkumara (teaching Narada)

Vrata Kalpa

Vrata: none

Verse Rasa

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

Characters & Entities

• Narada
• Sanatkumara

FAQs

What is the spiritual significance of this verse in Narada Purana?

It trains the mind in tattva-viveka (discrimination of principles): recognizing how sense-objects and elemental qualities arise helps loosen identification with the body and supports liberation-oriented knowledge (moksha-dharma).

How does this verse explain the path of devotion (Bhakti)?

By clarifying that sensory qualities belong to changing elements, the verse encourages vairāgya (detachment); this steadies the heart so devotion can be directed toward the unchanging Supreme rather than toward sense-experience.

What practical Vedic knowledge (Vedanga) is highlighted here?

While not a direct Vedāṅga lesson, it reflects the technical, Sāṅkhya-like mapping of guṇas/qualities used in Vedic philosophical instruction—useful as a conceptual foundation for ritual and contemplative disciplines.