Shloka 9

Adhyaya 86 — Dhumralocana’s Mission and His Ashing by the Goddess; Shumbha Sends Chanda and Munda

Sanskrit

ऋषिरुवाच इत्युक्तः सोऽभ्यधावत्तामसुरो धूम्रलोचनः ।

हुंकारेणैव तं भस्म सा चकाराम्बिका ततः ॥

Transliteration

ṛṣir uvāca ity uktaḥ so 'bhyadhāvat tām asuro dhūmralocanaḥ /

huṅkāreṇaiva taṃ bhasma sā cakārāmbikā tataḥ

Translation

رِشی نے کہا: یوں مخاطب کیے جانے پر وہ اسور دھومرلوچن دیوی پر جھپٹا؛ تب امبیکا نے محض ‘ہوں’کار سے ہی اسے راکھ کر دیا۔

Word by Word

• ऋषिः: the sage
• ऋषिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; √वच्

• इति: thus
• इति: सम्बन्ध (quotative marker)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरणसूचक अव्यय (quotative)

• उक्तः: addressed, spoken to
• उक्तः: कर्ता-विशेषण (subject qualifier)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: कृदन्त (क्त/PPP), पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मणि (having been spoken to)

• सः: he
• सः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• अभ्यधावत्: ran towards
• अभ्यधावत्: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: धाव् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; उपसर्ग: अभि-; √धाव्

• ताम्: her
• ताम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• असुरः: the Asura
• असुरः: कर्ता-विशेषण (apposition)
• Type: Noun
• Root: असुर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• धूम्रलोचनः: Dhūmralocana
• धूम्रलोचनः: कर्ता-विशेषण (proper name/apposition)
• Type: Noun
• Root: धूम्र-लोचन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; कर्मधारय-समास

• हुंकारेण: with a roar (huṃkāra)
• हुंकारेण: करण (Instrument/करण)
• Type: Noun
• Root: हुंकार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd), एकवचन

• एव: indeed, just
• एव: सम्बन्ध (emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (emphasis)

• तम्: him
• तम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन

• भस्म: to ashes
• भस्म: कर्म (result/object complement)
• Type: Noun
• Root: भस्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd), एकवचन; कर्मप्रवचनीय-प्रयोग (result state)

• सा: she
• सा: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• चकार: made
• चकार: क्रिया (Action)
• Type: Verb
• Root: कृ (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद; √कृ

• अम्बिका: Ambikā (the Mother Goddess)
• अम्बिका: कर्ता-विशेषण (apposition)
• Type: Noun
• Root: अम्बिका (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन

• ततः: then
• ततः: अधिकरण (temporal)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय; तदनन्तर (then)

Speakers

• Ṛṣi narrator; action by Ambikā

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "raudra", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Devī (Ambikā)

Shakti Aspects

• Ambikā (Mother-form; power of mantra/utterance)

Key Themes

• Shaktism
• Mantric power
• Instant defeat of adharma
• Divine speech as śakti

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

True authority is not brute force but intrinsic power aligned with dharma. The demon’s aggression collapses instantly when confronted by the Goddess’s effortless sovereignty.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic sacred history (ākhyāna) illustrating dharma’s triumph; ancillary to the Purāṇa’s broader pancalakṣaṇa structure.

What is the esoteric significance?

Huṃkāra signifies primordial vibration and command (icchā-śakti). ‘Smoke-eyed’ ignorance is burned to ash by a single flash of awakened sound-consciousness.