Shloka 17

Adhyaya 81 — Suratha and Samadhi Seek Sage Medhas; Introduction to Mahamaya and the Madhukaitabha Origin Account

Sanskrit

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य भूपतेः प्रणयोदितम् ।

प्रत्युवाच स तं वैश्यः प्रश्रयावनतो नृपम् ॥

Transliteration

ity ākarṇya vacas tasya bhūpateḥ praṇayoditam /

pratyuvāca sa taṃ vaiśyaḥ praśrayāvanato nṛpam

Translation

بادشاہ کے محبت بھرے کلمات سن کر وہ تاجر نہایت انکساری اور احترام کے ساتھ جھک کر اس فرمانروا کو جواب دینے لگا۔

Word by Word

• इति: thus
• इति: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; वाक्य-समाप्ति/उद्धरण-चिह्न (quotative particle)

• आकर्ण्य: having heard
• आकर्ण्य: Purvakala-kriya (पूर्वकाल-क्रिया)
• Type: Indeclinable
• Root: आ-कर्त्/कर्ण्? (धातु: कर्ण् ‘to hear’) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्त (gerund); पूर्वकालिक क्रिया ‘श्रुत्वा’

• वचः: speech, words
• वचः: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वचस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• तस्य: of him
• तस्य: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• भूपतेः: of the king
• भूपतेः: Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: भूपति (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• प्रणय-उदितम्: spoken with affection
• प्रणय-उदितम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्रणय (प्रातिपदिक) + उदित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष (प्रणयेन उदितम् = स्नेहेन उक्तम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (qualifying ‘वचः’)

• प्रति-उवाच: replied
• प्रति-उवाच: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्रति- वच् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन

• सः: he
• सः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• तम्: to him
• तम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• वैश्यः: the vaiśya
• वैश्यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वैश्य (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रश्रय-अवनतः: bowed with humility
• प्रश्रय-अवनतः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: प्रश्रय (प्रातिपदिक) + अवनत (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: तत्पुरुष (प्रश्रयेण अवनतः = विनयेन नम्रः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (qualifying ‘वैश्यः’)

• नृपम्: the king
• नृपम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: नृप (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

Speakers

• Narrator; merchant prepares to speak to King Suratha

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Etiquette and humility
• Social dharma (proper address to a ruler)
• Beginning of confession/inquiry

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The text models saṃskāra and vinaya: even in distress, one maintains respectful speech. Such inner discipline supports clarity and receptivity to wisdom.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Narrative-ethical instruction; not pañcalakṣaṇa.

What is the esoteric significance?

Humility (praśraya) is a prerequisite for śravaṇa (hearing truth). The ‘bowing’ indicates ego-softening before higher insight.