Shloka 26

Adhyaya 75 — The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

Sanskrit

पोषयामास चैवैतां स्वाश्रमाभ्याससम्भवाम् ।

प्रमुचः स महाभागस्तस्मिन्नेव महाचले ॥

Transliteration

poṣayāmāsa caivaitāṃ svāśramābhyāsasambhavām / pramucaḥ sa mahābhāgas tasminn eva mahācale

Translation

جو اپنے ہی آشرم کے قریب پیدا ہوئی تھی، اس خوش نصیب مُنی پرمُچ نے اسی عظیم پہاڑ پر وہیں اس کی پرورش اور پرگورش کی۔

Word by Word

• पोषयामास: nourished, raised
• पोषयामास: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: पुष् (धातु) [पोषय- causative/णिजन्त]
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद; णिजन्त (causative) अर्थे ‘nourished/raised’

• च: and
• च: समुच्चय (Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयबोधक-निपात (conjunction)

• एव: indeed, just
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात (emphatic particle)

• एताम्: this (girl), her
• एताम्: कर्म (Object)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• स्व-आश्रम-अभ्यास-सम्भवाम्: born/raised in the vicinity of (his) hermitage
• स्व-आश्रम-अभ्यास-सम्भवाम्: विशेषण (Adjectival to एताम्)
• Type: Adjective
• Root: स्व (प्रातिपदिक) + आश्रम (प्रातिपदिक) + अभ्यास (प्रातिपदिक) + सम्भवा (सम्+भू धातु + अ/टाप् स्त्री)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; तत्पुरुष-समासः (स्वस्य आश्रमस्य अभ्यासात् सम्भवा = arisen from/near his hermitage vicinity)

• प्रमुचः: Pramuca
• प्रमुचः: कर्ता (Subject)
• Type: Noun
• Root: प्रमुच (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स: he
• स: कर्ता (Subject, resumptive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• महाभागः: very fortunate, illustrious
• महाभागः: विशेषण (Adjectival to स/प्रमुचः)
• Type: Adjective
• Root: महाभाग (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्मधारयः (महान् भागः यस्य)

• तस्मिन्: in that (place)
• तस्मिन्: अधिकरण (Locative)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (Locative), एकवचन

• एव: indeed
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण-निपात

• महाचले: on the great mountain
• महाचले: अधिकरण (Locative/स्थान)
• Type: Noun
• Root: महाचल (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; कर्मधारयः (महान् अचलः = great mountain)

Speakers

• Markandeya narrating

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "bhakti", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Āśrama culture
• Guardianship and care
• Sacred geography as habitation

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Dharma is enacted through protection of the vulnerable: the sage embodies responsibility (rakṣaṇa/poṣaṇa), integrating the extraordinary into a disciplined life.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Ākhyāna within Vamśānucarita; it illustrates social-dharmic functioning of sages and hermitages rather than cosmic epochs.

What is the esoteric significance?

The mountain-āśrama setting signifies elevation and steadiness: nurturing in ‘high ground’ suggests cultivation of sattva and restraint shaping destiny.