Next Verse

Shloka 1

Adhyaya 75The Fall and Restoration of Revatī Nakṣatra and the Birth of Raivata Manu

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणेऽथ तामसमन्वन्तरे चतुःसप्ततितमोऽध्यायः ।

पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः—

मार्कण्डेय उवाच ।

पञ्चमोऽपि मनुर्ब्रह्मन् रैवतो नाम विश्रुतः ।

तस्योत्पत्तिं विस्तरशः शृणुष्व कथयामि ते ॥

iti śrīmārkaṇḍeyapurāṇe 'tha tāmasa-manvantare catuḥ-saptatitamo 'dhyāyaḥ | pañca-saptatitamo 'dhyāyaḥ— mārkaṇḍeya uvāca | pañcamo 'pi manur brahman raivato nāma viśrutaḥ | tasyotpattiṃ vistaraśaḥ śṛṇuṣva kathayāmi te ||

یوں شری مارکنڈےیہ پران میں تامس منونتر کے تحت چوہترویں باب کا اختتام ہوا۔ اب پچہترویں باب کا آغاز ہوتا ہے۔ مارکنڈےیہ نے کہا— اے برہمن، پانچواں منو ‘رَیوت’ کے نام سے مشہور ہے؛ اس کی پیدائش کی تفصیل سنو، میں تمہیں بتاتا ہوں۔

इतिthus
इति:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; समाप्तिसूचक (closure particle)
श्रीholy/auspicious (honorific)
श्री:
Samasa-member (समासाङ्ग)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग; समासे पूर्वपद (honorific)
मार्कण्डेयपुराणेin the Mārkaṇḍeya Purāṇa
मार्कण्डेयपुराणे:
Adhikarana (अधिकरण/Location-context)
TypeNoun
Rootमार्कण्डेयपुराण (प्रातिपदिक; मार्कण्डेय + पुराण)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन (Singular)
अथthen/now
अथ:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भार्थक/अनन्तरार्थक (then/now)
तामसTāmasa
तामस:
Samasa-member (समासाङ्ग)
TypeAdjective
Rootतामस (प्रातिपदिक)
Formसमासे पूर्वपद; ‘तामस-मन्वन्तर’ इत्यस्य विशेषण
मन्वन्तरेin the Manvantara
मन्वन्तरे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootमन्वन्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन (Singular)
चतुःfour
चतुः:
Samasa-member (समासाङ्ग)
TypeAdjective
Rootचतुर् (प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक पूर्वपद (numeral) in dvigu compound
सप्ततितमःseventy-fourth
सप्ततितमः:
Visheshana (विशेषण of ‘अध्यायः’)
TypeAdjective
Rootसप्तति + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्रमवाचक (ordinal) ‘seventieth’ with dvigu ‘catuḥ-saptati’ = 74th
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject; heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन (Singular)
पञ्चfive
पञ्च:
Samasa-member (समासाङ्ग)
TypeAdjective
Rootपञ्चन् (प्रातिपदिक)
Formसंख्यावाचक पूर्वपद (numeral) in dvigu compound
सप्ततितमःseventy-fifth
सप्ततितमः:
Visheshana (विशेषण of ‘अध्यायः’)
TypeAdjective
Rootसप्तति + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal) ‘seventy-fifth’ with dvigu ‘pañca-saptati’ = 75th
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता/Subject; heading)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
मार्कण्डेयMārkaṇḍeya
मार्कण्डेय:
Karta (कर्ता/Subject; speaker)
TypeNoun
Rootमार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन
पञ्चमःfifth
पञ्चमः:
Visheshana (विशेषण of ‘मनुः’)
TypeAdjective
Rootपञ्चम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक (ordinal)
अपिalso
अपि:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चयार्थक (also)
मनुःManu
मनुः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootमनु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मन्O Brahman (sage)
ब्रह्मन्:
Sambodhana (सम्बोधन)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (8th/Vocative), एकवचन
रैवतःRaivata
रैवतः:
Karta (कर्ता/Subject; apposition to ‘मनुः’)
TypeNoun
Rootरैवत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
नामby name
नाम:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formअव्यय; नामनिर्देशार्थक (particle indicating name)
विश्रुतःwell-known
विश्रुतः:
Visheshana (विशेषण of ‘रैवतः’)
TypeAdjective
Rootविश्रुत (कृदन्त; वि-√श्रु धातु)
Formभूतकृदन्त (Past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तस्यof him/of that
तस्य:
Shashthi-sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसक, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
उत्पत्तिम्origin/birth
उत्पत्तिम्:
Karma (कर्म/Object)
TypeNoun
Rootउत्पत्ति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
विस्तरशःin detail
विस्तरशः:
Avyaya (अव्यय)
TypeIndeclinable
Rootविस्तरशस् (अव्यय)
Formअव्यय; प्रकार/परिमाणवाचक क्रियाविशेषण (adverb: in detail)
शृणुष्वlisten
शृणुष्व:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√श्रु (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd person), एकवचन; आत्मनेपद
कथयामिI tell/narrate
कथयामि:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√कथ् (धातु)
Formलट् (Present), उत्तमपुरुष (1st person), एकवचन; परस्मैपद
तेto you
ते:
Sampradana (सम्प्रदान/Recipient; ‘to you’)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formद्वितीया/चतुर्थी (2nd/4th; Accusative/Dative), एकवचन; एन्क्लिटिक रूप
Mārkaṇḍeya (narrator) addressing a brāhmaṇa interlocutor; frame-dialogue not explicit in this excerpt
ManvantaraCosmologyGenealogyPurāṇic framing (colophon)

FAQs

Purāṇic instruction is staged as lineage-knowledge transmitted respectfully from seer to inquirer. The emphasis on ‘vistara’ (detail) signals that cosmology is also pedagogy: careful listening is itself a dharmic act.

Manvantara (introducing the next Manu) and Vaṃśa/Vaṃśānucarita (promising the origin-story and lineage context of Raivata).

The chapter boundary (colophon) functions like a ritual transition: closing one cosmic ‘cycle-account’ before opening another, mirroring the mind’s need to ‘seal’ one understanding before receiving the next.