Previous Verse
Next Verse

Shloka 29

Adhyaya 72The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)

तञ्च संस्तूय भूपालं कल्याणोक्त्या पुनः पुनः ।

उवाच मधुरं नागी कृतासनपरिग्रहा ॥

tañ ca saṃstūya bhūpālaṃ kalyāṇoktyā punaḥ punaḥ | uvāca madhuraṃ nāgī kṛtāsanaparigrahā ||

اور زمین کے محافظ بادشاہ کی بار بار مبارک کلمات سے تعریف کر کے وہ ناگنی نشست سنبھال کر شیریں لہجے میں بولی۔

तम्him
तम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; सर्वनाम
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय, समुच्चयबोधक (conjunction)
संस्तूयhaving praised
संस्तूय:
Pūrvakāla-kriyā (पूर्वकालक्रिया)
TypeVerb
Rootसम्-√स्तु (धातु)
Formक्त्वान्त अव्यय (gerund), पूर्वकालिक क्रिया; धातु: स्तु (to praise) उपसर्ग: सम्
भूपालम्the king
भूपालम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootभूपाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
कल्याणोक्त्याwith auspicious words
कल्याणोक्त्या:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootकल्याण + उक्ति (प्रातिपदिक)
Formषष्ठी-तत्पुरुष: ‘कल्याणस्य’ (auspicious) + ‘उक्त्या’ (by speech); स्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (Instrumental), एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरावृत्तिवाचक (adverb: again)
पुनःagain
पुनः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय, पुनरावृत्तिवाचक (adverb: again)
उवाचsaid, spoke
उवाच:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
मधुरम्sweetly, pleasantly
मधुरम्:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeAdjective
Rootमधुर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्रियाविशेषणवत् (accusative used adverbially)
नागीthe serpent-woman
नागी:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनागी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन
कृतासनपरिग्रहाhaving taken a seat
कृतासनपरिग्रहा:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृत + आसन + परिग्रह (प्रातिपदिक)
Formसमास (तत्पुरुष-प्रधान): ‘कृत-आसन-परिग्रहा’ = कृतः (done) + आसन (seat) + परिग्रह (taking/acceptance); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (to नागी)
Narrative voice; nāga-woman as the imminent speaker
Royal etiquetteAuspicious speechBoon-bestowal preface

FAQs

Auspicious, respectful speech (kalyāṇokti) and proper decorum frame consequential acts like granting boons; dharmic communication is portrayed as power-bearing, not merely ornamental.

Vaṃśānucarita context (royal episode) that directly supports Manvantara material by introducing the future Manu through prophecy.

Speech sanctified by auspicious intent is treated as a creative force that ‘fixes’ destiny—an echo of vāṅmaya potency in Purāṇic narrative.