Previous Verse
Next Verse

Shloka 42

Adhyaya 61The Second Manvantara Begins: The Brahmin’s Swift Journey and Varuthini’s Temptation on Himavat

मार्कण्डेय उवाच एवम् सञ्चिन्तयन्ती सा दिव्ययोषित् स्मरातुरा । आत्मानं दर्शयामास कमनीयतराकृतिम् ॥

mārkaṇḍeya uvāca evaṃ sañcintayantī sā divyayoṣit smarāturā / ātmānaṃ darśayāmāsa kamanīyatarākṛtim

مارکنڈےیہ نے کہا—یوں سوچتے ہوئے وہ آسمانی عورت، خواہشِ عشق سے مضطرب ہو کر، پھر اپنے آپ کو ظاہر کرنے لگی اور اس سے بھی زیادہ دلکش صورت اختیار کی۔

मार्कण्डेयःMārkaṇḍeya
मार्कण्डेयः:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootमार्कण्डेय (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
FormPerfect (लिट्/Liṭ), Parasmaipada, 3rd person, Singular
एवम्thus
एवम्:
Sambandha (सम्बन्धः)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
FormAvyaya; manner adverb
सञ्चिन्तयन्तीthinking, reflecting
सञ्चिन्तयन्ती:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeAdjective
Rootसम् + चिन्त् (धातु) → चिन्तयत् (शतृ)
FormPresent active participle (शतृ/śatṛ); Feminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; agrees with ‘सा’
साshe
सा:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular
दिव्य-योषित्the divine woman
दिव्य-योषित्:
Karta (कर्ता/प्रथमा)
TypeNoun
Rootदिव्य (प्रातिपदिक) + योषित् (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; कर्मधारयः (दिव्या योषित्)
स्मर-आतुराdistressed by love (Kāma)
स्मर-आतुरा:
Visheshana (विशेषणम्)
TypeAdjective
Rootस्मर (प्रातिपदिक) + आतुर (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Nominative (1st/प्रथमा), Singular; तत्पुरुषः (स्मरेण आतुरा)
आत्मानम्herself
आत्मानम्:
Karma (कर्म/द्वितीया)
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular
दर्शयामासshowed, displayed
दर्शयामास:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootदृश् (धातु) causative: दर्शय (णिच्)
FormCausative stem (णिच्); Perfect (लिट्), Parasmaipada, 3rd person, Singular
कमनीय-तर-आकृतिम्a more charming form/appearance
कमनीय-तर-आकृतिम्:
Karma (कर्म/द्वितीया)
TypeNoun
Rootकमनीय (प्रातिपदिक) + तर (तद्धित/तरप्) + आकृति (प्रातिपदिक)
FormFeminine, Accusative (2nd/द्वितीया), Singular; तत्पुरुषः (कमनीयतरा आकृतिः यस्य/कमनीयतराकृतिः) used as object-complement to ‘आत्मानम्’
Mārkaṇḍeya (narrator within the Purāṇa’s frame)

{ "primaryRasa": "shringara", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Smara (Kāma)
NarrationTransformation/manifestationKāma as affliction

FAQs

Desire leads to self-display and strategizing; the story externalizes inner agitation (āturatā) into action (self-revelation), illustrating how mental states condition behavior.

Ākhyāna/Upākhyāna with didactic coloring; it is not directly sarga/pratisarga/manvantara/vaṃśa/vaṃśānucarita.

‘Assuming a more alluring form’ can symbolize māyā’s capacity to intensify appearances to capture attention; it warns that enhanced attractiveness may be a deliberate veil over truth.