Shloka 101

Adhyaya 51 — Yaksha Injunctions: Graha-Children and Female Spirits Causing Domestic and Ritual Disruptions

Sanskrit

सन्ध्यामैथुनिनञ्चैव नरमाविशति द्विज । कन्यात्रयं प्रसूता सा या कन्या ऋतुहारिणी ॥

Transliteration

sandhyā-maithuninaṃ caiva naram āviśati dvija | kanyā-trayaṃ prasūtā sā yā kanyā ṛtu-hāriṇī ||

Translation

اے دو بار جنم لینے والے! جو شخص شام کے وقت ہم بستری کرتا ہے، اس میں وہ داخل ہو جاتی ہے۔ اور وہ قوت تین لڑکیوں کو جنم دیتی ہے—جن میں سے ایک ‘رتوہارِنی’ (رتو/حیض چھیننے والی) کہلاتی ہے۔

Word by Word

• सन्ध्या-मैथुनिनम्: a twilight-intercourse man
• सन्ध्या-मैथुनिनम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सन्ध्या (प्रातिपदिक) + मैथुनिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (सन्ध्यायां मैथुनं यस्य/सन्ध्यायाः मैथुनिन्—‘one who has intercourse at twilight’)

• च: and
• च: समुच्चय (Samuccaya/समुच्चय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक निपात

• एव: indeed
• एव: निपात (Particle/निपात)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारण निपात

• नरम्: a man
• नरम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नर (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन

• आविशति: enters/possesses
• आविशति: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: आ-विश् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• द्विज: O twice-born (brahmin)
• द्विज: सम्बोधन (Address/सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: द्विज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, संबोधन (Vocative/सम्बोधन), एकवचन

• कन्या-त्रयम्: three girls
• कन्या-त्रयम्: कर्म (Karma/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक) + त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; समासः—द्विगु (त्रयः कन्याः)

• प्रसूता: having given birth
• प्रसूता: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्र- सू (धातु)
• Form: क्त (PPP) स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘having borne/given birth’

• सा: she
• सा: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• या: who
• या: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सम्बन्धबोधक

• कन्या: a girl
• कन्या: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• ऋतु-हारिणी: one who takes away the menses/season
• ऋतु-हारिणी: विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
• Type: Noun
• Root: ऋतु (प्रातिपदिक) + हारिणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; समासः—तत्पुरुष (ऋतुं हरति इति)

Speakers

• Not specified in input; addressed to a ‘dvija’

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "bhayānaka", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Dharma
• Brahma-muhūrta/sandhyā discipline
• Sexual ethics (timing and restraint)
• Protection of women/fertility

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Sandhyā is a liminal sacred time reserved for worship and mental steadiness; violating it with sense-indulgence is framed as inviting disorder that can manifest as harm to fertility and social well-being.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

This is dharma/ācāra guidance, not one of the five defining Purāṇic characteristics.

What is the esoteric significance?

Twilight symbolizes the junction of prāṇa currents; misusing junction-times intensifies tamas/rajas. The ‘maidens’ personify downstream effects—disruptions of rhythm (ṛtu), nourishment, and protection.