Home›Markandeya Purana›Adhy. 50›Shloka 72
←Previous Verse
Next Verse→

Shloka 72

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

देवतापितृभृत्यानामतिथीनाञ्च वर्तनम् ।

यस्यायवशिष्टेनान्नेन पुंसस्तस्य गृहं त्यज ॥

सत्यवाक्यान् क्षमाशीलानहिंस्रान्नानुतापिनः ।

पुरुषानीदृशान् यक्ष ! त्यजेथाश्चानसूयकान् ॥

Transliteration

devatā-pitṛ-bhṛtyānām atithīnāṃ ca vartanam | yasyāyavaśiṣṭenānnena puṃsas tasya gṛhaṃ tyaja ||

satya-vākyān kṣamā-śīlān ahiṃsrān nānutāpinaḥ | puruṣān īdṛśān yakṣa! tyajethāś cānasūyakān ||

Translation

اے یَکش، جو شخص دیوتاؤں، پِتروں، تابعین/خدمت گاروں اور مہمانوں کی پرورش اُچھِشٹ (بچا ہوا) کھانا دے کر کرتا ہے، اُس کے گھر کو چھوڑ دے۔ نیز اے یَکش، سچ بولنے والے، صابر، اَہنسا والے، ندامت انگیز بدکرداری سے پاک اور حسد سے خالی مردوں سے بھی دور رہو۔

Word by Word
देवतापितृभृत्यानाम्of gods, ancestors, and servants
देवतापितृभृत्यानाम्:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootदेवता (प्रातिपदिक) + पितृ (प्रातिपदिक) + भृत्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; समासः द्वन्द्वः (देवताः च पितरः च भृत्याः च)
अतिथीनाम्of guests
अतिथीनाम्:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootअतिथि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
वर्तनम्maintenance/support
वर्तनम्:
कर्म/विधेय (Object/Predicate)
TypeNoun
Rootवर्तन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन
यस्यwhose
यस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formषष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
अयवशिष्टेनwith leftover barley (food)
अयवशिष्टेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअय (प्रातिपदिक) + अवशिष्ट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘अयस्य अवशिष्टम्’ (leftover of barley)
अन्नेनwith food
अन्नेन:
करण (Karaṇa/Instrument)
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), एकवचन
पुंसःof the man
पुंसः:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeNoun
Rootपुम्स्/पुंस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
तस्यof that (man)
तस्य:
सम्बन्ध (Genitive)
TypeAdjective
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन
गृहम्house
गृहम्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootगृह (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
त्यजabandon
त्यज:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootत्यज् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
सत्य-वाक्यान्truth-speaking
सत्य-वाक्यान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootसत्य (प्रातिपदिक) + वाक्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; समासः कर्मधारयः
क्षमाशीलान्forbearing
क्षमाशीलान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootक्षमा (प्रातिपदिक) + शील (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; षष्ठी-तत्पुरुष ‘क्षमायाः शीलम्’
अहिंस्रान्non-violent
अहिंस्रान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअहिंस्र (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
नnot
न:
निषेध (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-अव्यय
अनुतापिनःnot remorseful (i.e., not causing regret)
अनुतापिनः:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअनुतापिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया बहुवचन (पदान्त-रूपं ‘अनुतापिनः’ = ‘अनुतापिनान्’ वैकल्पिक/छान्दस-प्रयोगः)
पुरुषान्men/persons
पुरुषान्:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
ईदृशान्such
ईदृशान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootईदृश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
यक्षO Yakṣa
यक्ष:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootयक्ष (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन
त्यजेथाःyou should abandon
त्यजेथाः:
क्रिया (Verb)
TypeVerb
Rootत्यज् (धातु)
Formलोट् (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
चand
च:
समुच्चय (Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय
अनसूयकान्non-envious
अनसूयकान्:
कर्म-विशेषण (Qualifier of object)
TypeAdjective
Rootअनसूयक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
Speakers
Dharma-instructor addressing a Yakṣa (didactic counsel within the Purāṇic dialogue frame)
Primary Deities
Pitṛs (ancestors) (as a ritual category)Devatās (gods) (as a ritual category)
Key Themes
DharmaĀtithi-dharmaPitṛ-yajña / Deva-yajña ethosFood ethicsNon-violenceTruthfulness

FAQs

Feeding gods/ancestors/guests/dependents with leftovers signals miserliness and disrespect in sacred reciprocity. Conversely, truth, patience, non-violence, and non-envy form a protective moral aura—hence the Yakṣa is told to avoid such persons.

Dharma instruction supporting ritual-social order; not directly a pancalakṣaṇa unit.

Food is a carrier of subtle merit (puṇya) and intention (bhāva). Offering 'remnants' to sacred recipients reflects inner impurity; truth/non-violence/non-envy reflect sattva that repels afflictive beings.

←Previous Verse
Next Verse→