Shloka 26

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

सन्तोषञ्च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरजायत ।

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमेव च ॥

Transliteration

santoṣañ ca tathā tuṣṭir lobhaṃ puṣṭir ajāyata | medhā śrutaṃ kriyā daṇḍaṃ nayaṃ vinayam eva ca ||

Translation

اور تُشٹی نے سنتوش کو جنم دیا؛ پُشٹی نے لوبھ کو پیدا کیا۔ میدھا سے شُرت پیدا ہوا؛ اور کریا سے دَण्ड، نَیَ اور وِنَیَ پیدا ہوئے۔

Word by Word

• सन्तोषम्: Santoṣa (contentment)
• सन्तोषम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: सन्तोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• च: and
• च: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• तथा: also
• तथा: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अनुक्रमसूचक (also/likewise)

• तुष्टिः: Tuṣṭi
• तुष्टिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• लोभम्: Lobha (greed)
• लोभम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: लोभ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• पुष्टिः: Puṣṭi
• पुष्टिः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुष्टि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• अजायत: was born; arose
• अजायत: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √जन् (धातु)
• Form: लङ्-लकार (Imperfect), आत्मनेपद, प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन (sg.)

• मेधा: Medhā
• मेधा: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मेधा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• श्रुतम्: Śruta (learning; what is heard)
• श्रुतम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्रुत (कृदन्त-प्रातिपदिक; √श्रु (धातु) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.); क्त-प्रत्ययान्त (that which is heard/learning)

• क्रिया: Kriyā (action/rite)
• क्रिया: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: क्रिया (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• दण्डम्: Daṇḍa (punishment/rod)
• दण्डम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• नयम्: Naya (policy/leading)
• नयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• विनयम्: Vinaya (discipline)
• विनयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विनय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• एव: indeed
• एव: सम्बन्ध/अन्वय (Emphasis/अवधारण)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphatic particle)

• च: and
• च: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

Speakers

• Not explicitly indicated in the provided excerpt (genealogical narration within the Purāṇic frame).

Primary Deities

• Dharma

Key Themes

• Dharma
• Ethical psychology (virtues/vices personified)
• Social order (daṇḍa/naya/vinaya)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The genealogy doubles as an ethical lesson: contentment yields deeper contentment (tuṣṭi → santoṣa), nourishment can degrade into greed (puṣṭi → lobha) when misused, intelligence becomes learning (medhā → śruta), and right action supports governance and character (kriyā → daṇḍa/naya/vinaya).

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sarga/Pratisarga: personified ethical and administrative principles are generated as part of the created order; also supports Vaṃśa-style cataloging.

What is the esoteric significance?

Daṇḍa–Naya–Vinaya form a triad of order: force/constraint, wise guidance, and inner humility. The text suggests outer governance must be rooted in inner discipline to remain dharmic.