Shloka 25

Adhyaya 50 — Mind-Born Progeny, Svayambhuva Manu’s Lineage, and Brahmā’s Ordinance to Duḥsaha (Alakṣmī’s Retinue)

Sanskrit

ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो मुनिसत्तमाः ।

श्रद्धा कामं श्रीश्च दर्पं नियमं धृतिरात्मजम् ॥

Transliteration

khyāty-ādyā jagṛhuḥ kanyā munayo munisattamāḥ | śraddhā kāmaṃ śrīś ca darpaṃ niyamaṃ dhṛtir ātmajam ||

Translation

خیاتی وغیرہ کنیاؤں کا پाणیگ्रहن برگزیدہ رِشیوں نے کیا۔ شردھا سے کام پیدا ہوا؛ شری سے درپ؛ اور دھرتی سے نیامہ پیدا ہوا۔

Word by Word

• ख्याति-आद्याः: Khyāti and the others
• ख्याति-आद्याः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ख्याति + आदि (प्रातिपदिक; समास)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), बहुवचन (pl.); षष्ठी-तत्पुरुष/बहुवचनार्थे ‘ख्यात्याद्याः’ = ‘ख्यातिः आद्या यसां ताः’ (group headed by Khyāti)

• जगृहुः: took; accepted
• जगृहुः: क्रिया (Verb/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √ग्रह् (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष (3rd), बहुवचन (pl.)

• कन्याः: maidens; daughters
• कन्याः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: कन्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), बहुवचन (pl.)

• मुनयः: the sages
• मुनयः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), बहुवचन (pl.)

• मुनि-सत्तमाः: the best of sages
• मुनि-सत्तमाः: समानााधिकरण/विशेष्य (Apposition/समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: मुनि + सत्तम (प्रातिपदिक; समास)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), बहुवचन (pl.); षष्ठी-तत्पुरुष (best among sages)

• श्रद्धा: Śraddhā
• श्रद्धा: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्रद्धा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• कामम्: Kāma
• कामम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• श्रीः: Śrī
• श्रीः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: श्री (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• च: and
• च: सम्बन्ध/अन्वय (Connector/अन्वय)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चयबोधक (conjunction)

• दर्पम्: Darpa
• दर्पम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: दर्प (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• नियमम्: Niyama
• नियमम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: नियम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

• धृतिः: Dhṛti
• धृतिः: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: धृति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), प्रथमा विभक्ति (Nom.), एकवचन (sg.)

• आत्मजम्: a son; offspring
• आत्मजम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: आत्मज (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया विभक्ति (Acc.), एकवचन (sg.)

Speakers

• Not explicitly indicated in the provided excerpt (genealogical narration within the Purāṇic frame).

Primary Deities

• Dharma
• Kāma (personified)
• Śrī (as a personified principle)
• Sages (ṛṣis)

Key Themes

• Genealogy
• Dharma
• Ethical psychology (virtues/vices personified)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse portrays psychological forces as born from inner qualities: faith can generate desire (kāma) when directed; prosperity can generate pride (darpa) if unchecked; steadfastness yields disciplined observance (niyama). It is a moral map of how traits evolve.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sarga/Pratisarga with Vaṃśa-like enumeration: it lists progeny of personified virtues within the cosmic genealogy.

What is the esoteric significance?

These births indicate energetic transformations: śraddhā becomes motivational force (kāma), śrī becomes ego-inflation (darpa) unless purified, and dhṛti crystallizes into yogic discipline (niyama).