Shloka 44

Adhyaya 49 — Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture

Sanskrit

योजनार्धार्धविष्कम्भमष्टभागायतं पुरम् ।

प्रागुदकप्रवणं शस्तं शुद्धवंशबहिर्गमम् ॥

Transliteration

yojanārdha-ardha-viṣkambham aṣṭa-bhāga-āyataṃ puram | prāg-udak-pravaṇaṃ śastaṃ śuddha-vaṃśa-bahir-gamam ||

Translation

اے دِویجوتّم! پور (شہر) کی چوڑائی اَردھاردھ-یوجن (یوجن کا چوتھائی) کہی گئی ہے، اور اس کی لمبائی اس سے آٹھواں حصہ زیادہ ہو۔ جو مشرق کی طرف اور پانی کی سمت ڈھلوان رکھتا ہو، اور جس کا بیرونی خروج/رسائی کا راستہ صاف اور منظم ہو—وہ شہر قابلِ ستائش ہے۔

Word by Word

• योजन-अर्ध-अर्ध-विष्कम्भम्: with diameter of a quarter-yojana
• योजन-अर्ध-अर्ध-विष्कम्भम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: योजन + अर्ध + अर्ध + विष्कम्भ (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; षष्ठी/कर्मधारय-तत्पुरुषसदृश: 'योजनस्य अर्धस्य अर्धं विष्कम्भः यस्य' (having diameter = quarter yojana)

• अष्ट-भाग-आयतम्: extended to eight parts (in length)
• अष्ट-भाग-आयतम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: अष्ट + भाग + आयत (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; 'अष्टभागेन आयतम्' (length = eight parts)

• पुरम्: a city
• पुरम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: पुर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन

• प्राक्-उदक-प्रवणम्: sloping eastward/toward water
• प्राक्-उदक-प्रवणम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्राक् (अव्यय) + उदक + प्रवण (प्रातिपदिक; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; दिक्-तत्पुरुष: 'पूर्वोदकाभिमुखं प्रवणम्' (sloping toward east/water)

• शस्तम्: commended/proper
• शस्तम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शस्त (कृदन्त; √शंस् (शंसँ) क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त: 'प्रशस्तम्/उचितम्'

• शुद्ध-वंश-बहिर्-गमम्: having a pure lineage extending outward
• शुद्ध-वंश-बहिर्-गमम्: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: शुद्ध + वंश + बहिस् + गम (कृदन्त; √गम् (गमॢँ) क्त; समास)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; बहिर् (अव्यय) उपपद-समास: 'शुद्धवंशात् बहिर्गतम्' (with pure lineage extending outward / having pure line outside)

Speakers

• Not explicitly indicated in the provided excerpt

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Vāstu/urban planning
• Auspicious geography
• Civic design

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Auspicious orientation (east, water access) and cleanliness reflect a dharmic view that environment shapes wellbeing; civic planning is a moral responsibility.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Sthiti: norms for stable, prosperous habitation; a practical extension of maintaining order in society.

What is the esoteric significance?

Eastward slope suggests turning toward illumination (prāk = dawn), and waterward slope suggests flow/purification—both read as aligning life toward clarity and renewal.