Shloka 38

Adhyaya 49 — Primordial Human Creation, the Rise of Desire, and the Origins of Settlements, Measures, and Agriculture

Sanskrit

क्रमादष्टगुणान्याहुर्यवानष्टौ तथाङ्गुलम् ।

षडङ्गुलं पदं तच्च वितस्तिर्द्विगुणं स्मृतम् ॥

Transliteration

kramād aṣṭa-guṇāny āhur yavān aṣṭau tathā aṅgulam | ṣaḍ-aṅgulaṃ padaṃ tac ca vitastir dvi-guṇaṃ smṛtam ||

Translation

ان میں سے ہر ایک کو ترتیب سے پچھلے کا آٹھ گنا بتایا گیا ہے۔ آٹھ یَو مل کر ایک اَنگُل بنتے ہیں؛ چھ اَنگُل سے ایک پَد (پاؤں) ہوتا ہے؛ اور اس کا دوگنا وِتَستی (بِتّا) یاد کیا گیا ہے۔

Word by Word

• क्रमात्: successively, in order
• क्रमात्: Adhikarana (अधिकरण/setting)
• Type: Indeclinable
• Root: क्रम (प्रातिपदिक)
• Form: तसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय (ablatival adverb): क्रमात् = क्रमेन/क्रमशः (in order, successively)

• अष्टगुणानि: eightfold (by eight)
• अष्टगुणानि: Karma (कर्म/Object)
• Type: Adjective
• Root: अष्ट + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन; द्विगु-समासः: अष्ट गुणाः यस्य/यत्र (eightfold)

• आहुः: they say
• आहुः: Kriya (क्रिया/Verb)
• Type: Verb
• Root: अह् (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम

• यवान्: barley grains
• यवान्: Karma (कर्म/Object)
• Type: Noun
• Root: यव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), बहुवचन

• अष्टौ: eight
• अष्टौ: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: अष्टन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; संख्या-विशेषणम् (numeral)

• तथा: likewise
• तथा: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: प्रकारार्थक-अव्यय (thus/likewise)

• अङ्गुलम्: an aṅgula (finger-breadth)
• अङ्गुलम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: अङ्गुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; परिमाण-शब्दः

• षडङ्गुलम्: six aṅgulas
• षडङ्गुलम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: षट् + अङ्गुल (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; द्विगु-समासः: षड्-अङ्गुलम् (six aṅgulas)

• पदम्: a foot (pada measure)
• पदम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: पद (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; परिमाण-शब्दः

• तत्: that
• तत्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; सर्वनाम (pronoun)

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• वितस्तिः: a vitasti (span)
• वितस्तिः: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Noun
• Root: वितस्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; परिमाण-शब्दः

• द्विगुणम्: twofold, double
• द्विगुणम्: Karta (कर्ता/Subject)
• Type: Adjective
• Root: द्वि + गुण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; द्विगु-समासः: द्विगुणम् (twofold)

• स्मृतम्: is said/considered
• स्मृतम्: Kriya (क्रिया/Predicative)
• Type: Verb
• Root: स्मृ (धातु)
• Form: क्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; कर्मणि प्रयोगे ‘is considered/remembered’

Speakers

• Not explicitly indicated in the provided excerpt (likely within the Purāṇic didactic narration)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Traditional measurement standards
• Embodied units (aṅgula, pada, vitasti)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Purāṇas often encode practical knowledge: civic order (town-planning, land grants, ritual altars) requires shared standards. The verse models how tradition stabilizes society through agreed measures.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Ancillary to Sarga/Sthiti descriptions—technical scaffolding for geographical and civic descriptions rather than a direct Manvantara or Vaṃśa narrative.

What is the esoteric significance?

Using the body as measure (aṅgula, span) reflects the microcosm–macrocosm idea: human embodiment becomes the template for mapping and ordering external space.