Shloka 14

Adhyaya 48 — The Emanation of Beings from Brahma: Night, Day, Twilight, and the Orders of Creation

Sanskrit

ज्योत्स्ना सन्ध्या तथैवाह—सत्त्वमात्रात्मकं त्रयम् ।

तमोमात्रात्मिका रात्रिः सा वै तस्मात् त्रियामिका ॥

Transliteration

jyotsnā sandhyā tathaivāha—sattva-mātrātmakaṃ trayam / tamo-mātrātmikā rātriḥ sā vai tasmāt triyāmikā

Translation

جیوৎসنا، سندھیا اور دن—یہ تینوں سَتّوَہ (سَتْو) غالب رکھنے والے کہے گئے ہیں۔ رات تَمَس غالب رکھتی ہے؛ اسی لیے اسے ‘تریاما’ (تین پہر) کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• ज्योत्स्ना: moonlight
• ज्योत्स्ना: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ज्योत्स्ना (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सन्ध्या: twilight
• सन्ध्या: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सन्ध्या (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• तथा: thus
• तथा: क्रियाविशेषण (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; प्रकारवाचक (adverb: ‘thus/so’)

• एव: indeed
• एव: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अवधारणार्थक अव्यय (emphasis)

• आह: said
• आह: क्रिया (Kriyā/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अह्/ब्रू (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; √अह् (to say)

• सत्त्वमात्रात्मकम्: consisting solely of sattva
• सत्त्वमात्रात्मकम्: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सत्त्व + मात्रा + आत्मक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (बहुपद: ‘having the nature consisting only of sattva’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying त्रयम्)

• त्रयम्: the triad (threefold set)
• त्रयम्: विधेय/कर्ता (Predicate/Subject)
• Type: Noun
• Root: त्रय (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (also possible द्वितीया), एकवचन; ‘a triad’

• तमोमात्रात्मिका: consisting solely of tamas
• तमोमात्रात्मिका: विशेषण (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तमस् + मात्रा + आत्मिक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘having the nature consisting only of tamas’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; विशेषण (qualifying रात्रिः)

• रात्रिः: night
• रात्रिः: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रात्रि (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सा: she/that (night)
• सा: कर्ता (Karta/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• वै: indeed
• वै: अवधारण (Emphasis)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निश्चयार्थक अव्यय (particle)

• तस्मात्: from that (reason)
• तस्मात्: अपादान (Apādāna/अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुं, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन

• त्रियामिका: (called) ‘three-watched’ (night)
• त्रियामिका: विधेय (Predicate nominative/विधेय)
• Type: Noun
• Root: त्रि + याम + इक (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (‘having three yāmas/watches’); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

Speakers

• Narrative doctrinal statement (guṇa-theory applied to time)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Primary Deities

• Brahmā (as source of the emanations, implied)

Key Themes

• Guṇas (sattva/tamas)
• Cosmology
• Time-division (yāma)
• Ritual temporality

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Activities align with guṇa-dominance: sattva-associated periods (day/twilight/moonlit clarity) are traditionally favored for study, worship, and discernment; tamas-associated night supports rest and withdrawal, warning against heedless action.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Sarga with a guṇa-hermeneutic: the created temporal states are classified by prakṛti’s qualities.

What is the esoteric significance?

The verse maps inner psychology onto cosmic time: ‘night’ as tamas mirrors ignorance/sleep, while sandhyā/jyotsnā point to transitional lucidity—useful for meditative thresholds.