Shloka 24

Adhyaya 46 — Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Sanskrit

अहोरात्रं मुहूर्तानां नृणां त्रिंशत्तु वै स्मृतम् ।

अहोरात्रैश्च त्रिंशद्भिः पक्षौ द्वौ मास उच्यते ॥

Transliteration

ahorātraṃ muhūrtānāṃ nṛṇāṃ triṃśat tu vai smṛtam | ahorātraiś ca triṃśadbhis pakṣau dvau māsa ucyate ||

Translation

انسانوں کے لیے دن اور رات کو تیس مہورتوں پر مشتمل یاد کیا گیا ہے۔ ایسے تیس دن راتوں سے دو پکش بنتے ہیں، جنہیں ماہ کہا جاتا ہے۔

Word by Word

• अहोरात्रम्: a day-and-night (24 hours)
• अहोरात्रम्: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: अहोरात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; द्वन्द्व-समास (अहन् + रात्रि)

• मुहूर्तानाम्: of muhūrtas
• मुहूर्तानाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• नृणाम्: of humans
• नृणाम्: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: नृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन

• त्रिंशत्: thirty
• त्रिंशत्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्याविशेषण; (here) ‘thirty’ (implied muhūrtāḥ)

• तु: indeed
• तु: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: निपात (particle), विशेषार्थक

• वै: indeed
• वै: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphasis)

• स्मृतम्: is remembered/considered
• स्मृतम्: क्रिया (Predicative)
• Type: Verb
• Root: √स्मृ (धातु)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (past passive participle), नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; कर्मणि-भाव (it is remembered/considered)

• अहोरात्रैः: by day-nights
• अहोरात्रैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: अहोरात्र (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; द्वन्द्व

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• त्रिंशद्भिः: by thirty
• त्रिंशद्भिः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; संख्याविशेषण

• पक्षौ: two fortnights
• पक्षौ: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, द्विवचन

• द्वौ: two
• द्वौ: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: द्वि (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा, द्विवचन; संख्याविशेषण

• मासः: a month
• मासः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• उच्यते: is said/is called
• उच्यते: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लट्, प्रथमपुरुष, एकवचन; कर्मणि (Passive), आत्मनेपद

Speakers

• Didactic narrator on calendrical structure.

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Cosmology
• Calendar
• Ritual time

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Human life is structured through recurring cycles; dharmic practice is sustained by aligning actions (karma) with regulated temporal rhythms.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Foundational cosmological bookkeeping used throughout Purāṇic genealogies and manvantara descriptions.

What is the esoteric significance?

The pairing of pakṣas (light/dark) is a symbolic template for dualities—growth/decline—within both nature and the mind.