Shloka 23

Adhyaya 46 — Cosmic Dissolution, the Emergence of Brahma, and the Measures of Time (Yugas, Manvantaras, and Brahma’s Day)

Sanskrit

निमेषैर्दशभिः काष्ठा तथा पञ्चभिरुच्यते ।

कलास्त्रिंशच्च वै काष्ठा मुहूर्तं त्रिंशत्ताः कलाः ॥

Transliteration

nimeṣair daśabhiḥ kāṣṭhā tathā pañcabhis ucyate | kalās triṃśac ca vai kāṣṭhā muhūrtaṃ triṃśattāḥ kalāḥ ||

Translation

دس نمیشوں سے ایک کاشٹھا کہا جاتا ہے (اور اس کی پانچ قسموں کی تقسیم بھی بیان ہوتی ہے)۔ تیس کلا ایک کاشٹھا؛ اور تیس کلا ایک مہورت۔

Word by Word

• निमेषैः: by/with blinks (nimeṣas)
• निमेषैः: करण (Karaṇa/Instrument)
• Type: Noun
• Root: निमेष (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग (Masculine), तृतीया-विभक्ति (Instrumental), बहुवचन

• दशभिः: by ten
• दशभिः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: दशन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; संख्याविशेषण (numeral adjective)

• काष्ठा: a kāṣṭhā (time-unit)
• काष्ठा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: काष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (Nominative), एकवचन

• तथा: likewise
• तथा: सम्बन्ध (Adverbial)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), समुच्चय/अनुक्रम (likewise/also)

• पञ्चभिः: by five
• पञ्चभिः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: पञ्चन् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: तृतीया-विभक्ति, बहुवचन; संख्याविशेषण

• उच्यते: is said/is called
• उच्यते: क्रिया (Verb/Action)
• Type: Verb
• Root: √वच् (धातु)
• Form: लट्-लकार (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; कर्मणि-प्रयोग (Passive), आत्मनेपद

• कलाः: kalās (time-units)
• कलाः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन

• त्रिंशत्: thirty
• त्रिंशत्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्याशब्दः; प्रथमा-विभक्ति, बहुवचनार्थे (numeral ‘thirty’ qualifying)

• च: and
• च: सम्बन्ध (Conjunction)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय (conjunction)

• वै: indeed
• वै: सम्बन्ध (Discourse particle)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: निपात (emphatic particle)

• काष्ठा: a kāṣṭhā
• काष्ठा: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: काष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मुहूर्तम्: a muhūrta
• मुहूर्तम्: कर्म (Karma/Object)
• Type: Noun
• Root: मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन

• त्रिंशत्: thirty
• त्रिंशत्: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: त्रिंशत् (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: संख्याविशेषण; (here) ‘thirty’ qualifying kalāḥ

• ताः: those
• ताः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; विशेषण/अनुवादक (correlative ‘those’)

• कलाः: kalās
• कलाः: कर्ता (Karta/Subject)
• Type: Noun
• Root: कला (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन

Speakers

• Didactic narrator explaining traditional time-units.

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Cosmology
• Kāla (Time)
• Traditional astronomy/timekeeping

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Order and regularity (ṛta) are mirrored in precise reckoning; ritual life and cosmological thinking both depend on disciplined measurement of time.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Auxiliary cosmology supporting sarga/pratisarga and manvantara calculations; it is part of the Purāṇic ‘kāla-nirṇaya’ apparatus.

What is the esoteric significance?

Micro-time (nimeṣa) to macro-time (yuga) suggests continuity between the subtle (inner attention) and the cosmic (outer cycles).