Shloka 21

Adhyaya 40 — The Yogin’s Impediments (Upasargas), Subtle Concentrations, and the Eight Siddhis

Sanskrit

परित्यजति सूक्ष्माणि सप्त त्वेतानि योगवित् ।

सम्यग्विज्ञाय यो 'लर्क ! तस्यावृत्तिर्न विद्यते ॥

Transliteration

parityajati sūkṣmāṇi sapta tvetāni yogavit | samyagvijñāya yo 'larka! tasyāvṛttirna vidyate ||

Translation

یوگ کا جاننے والا ان سات لطافتوں کو ترک کر دیتا ہے۔ اے اَلرک! جس نے انہیں درست طور پر سمجھ لیا، اس کے لیے پھر لوٹنا (پُنرآورتن) نہیں رہتا۔

Word by Word

• परित्यजति: abandons
• परित्यजति: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: परि + त्यज् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• सूक्ष्माणि: subtle (principles)
• सूक्ष्माणि: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: सूक्ष्म (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘सूक्ष्म-तत्त्वानि’ इत्यर्थे

• सप्त: seven
• सप्त: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सप्त (संख्या-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् संख्या; नपुंसक-द्वितीया-बहुवचन ‘सूक्ष्माणि’ इत्यस्य विशेषणार्थे

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: विरोध/अन्वय-अव्यय (particle: ‘but/indeed’)

• एतानि: these
• एतानि: Visheshana (विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, बहुवचन; ‘सूक्ष्माणि’ इत्यस्य विशेषण

• योगवित्: knower of yoga
• योगवित्: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: योग + विद् (प्रातिपदिक)
• Form: उपपद-तत्पुरुष; पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• सम्यक्: properly
• सम्यक्: Sambandha (सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: सम्यक् (अव्यय)
• Form: प्रकारवाचक-अव्यय (adverb: ‘properly/fully’)

• विज्ञाय: having understood
• विज्ञाय: Purvakala (पूर्वकाल/absolutive)
• Type: Verb
• Root: वि + ज्ञा (धातु)
• Form: क्त्वा-प्रत्ययान्त अव्ययकृदन्त (gerund), ‘having known/understood’

• यः: who
• यः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• अलर्क: O Alarka
• अलर्क: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: अलर्क (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन-प्रथमा (vocative), एकवचन

• तस्य: for him/of him
• तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/Genitive)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुंसक, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन

• आवृत्तिः: return/recurrence
• आवृत्तिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: आवृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन

• न: not
• न: Sambandha (निषेध)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेध-अव्यय (negation particle)

• विद्यते: exists/is found
• विद्यते: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: विद् (धातु)
• Form: लट्-लकार, प्रथमपुरुष, एकवचन, आत्मनेपद; भावे/सत्तायाम् प्रयोगः (‘exists’)

Speakers

• Unspecified in provided excerpt; verse explicitly addresses 'Alarka' (interlocutor/addressee)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "adbhuta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Moksha (non-return)
• Seven subtleties
• Liberation through right realization

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Liberation is framed as irreversible stabilization: correct realization culminates in ‘no return,’ meaning freedom from repetitive entanglement in the same cycles of mind and subtle principles.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Soteriological instruction embedded in the Purana; not a pañcalakṣaṇa narrative (though it supports dharma/adhyātma teaching aims of purāṇas).

What is the esoteric significance?

The ‘seven subtleties’ function as a ladder of interiorization; abandoning them indicates going beyond even causal/subtle identifications—hence ‘āvṛtti’ (recurrence) ceases.