Shloka 62

Adhyaya 39 — Yoga Discipline: Posture, Breath Control, Sense Withdrawal, and Signs of Attainment

Sanskrit

धर्मार्थकाममोक्षाणां शरीरं साधनं यतः ।

प्रवृत्तिलक्षणाख्यानाद्योगिनो विस्मयात्तथा ।

विज्ञानं विलयं याति तस्माद्गोप्याः प्रवृत्तयः ॥

Transliteration

dharmārthakāmamokṣāṇāṃ śarīraṃ sādhanaṃ yataḥ /

pravṛtti-lakṣaṇa-ākhyānād yogino vismayāt tathā /

vijñānaṃ vilayaṃ yāti tasmād gopyāḥ pravṛttayaḥ //

Translation

جسم ہی دھرم، ارتھ، کام اور موکش کا وسیلہ ہے۔ اگر سادھنا کی نشانیاں علانیہ بیان کی جائیں تو لوگوں کے تعجب اور توجہ سے یوگی کا گیان زائل ہونے لگتا ہے۔ اس لیے سادھنا کو پوشیدہ رکھنا چاہیے۔

Word by Word

• धर्मार्थकाममोक्षाणाम्: of dharma, artha, kāma and mokṣa
• धर्मार्थकाममोक्षाणाम्: सम्बन्ध (षष्ठी/Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: धर्म + अर्थ + काम + मोक्ष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), बहुवचन; समाहार-द्वन्द्वः (collective dvandva)

• शरीरम्: the body
• शरीरम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: शरीर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन

• साधनम्: a means/instrument
• साधनम्: विधेय (Predicate complement)
• Type: Noun
• Root: साधन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; विधेय (predicate nominative)

• यतः: because/since
• यतः: हेतु (Cause/हेतु)
• Type: Indeclinable
• Root: यतस् (अव्यय)
• Form: अव्यय; हेत्वर्थे (causal)

• प्रवृत्ति-लक्षण-आख्यानात्: from the description of the marks of activity
• प्रवृत्ति-लक्षण-आख्यानात्: अपादान (Source/Ablative)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति + लक्षण + आख्यान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन; तत्पुरुषः (determinative)

• योगिनः: of the yogin
• योगिनः: सम्बन्ध (Genitive relation)
• Type: Noun
• Root: योगिन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/Genitive), एकवचन

• विस्मयात्: from astonishment
• विस्मयात्: हेतु/अपादान (Cause/Source)
• Type: Noun
• Root: विस्मय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, पञ्चमी (5th/Ablative), एकवचन

• तथा: also/likewise
• तथा: सम्बन्ध (Discourse connector)
• Type: Indeclinable
• Root: तथा (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/उपमानार्थे (also/likewise)

• विज्ञानम्: knowledge/consciousness
• विज्ञानम्: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: विज्ञान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन

• विलयम्: dissolution
• विलयम्: कर्म (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: विलय (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन

• याति: goes/attains
• याति: क्रिया (Verb)
• Type: Verb
• Root: या (धातु)
• Form: लट् (Present), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद

• तस्मात्: therefore
• तस्मात्: हेतु (Reason marker)
• Type: Indeclinable
• Root: तस्मात् (सर्वनाम, तद्-प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययीभूत-तस्मात्; हेत्वर्थे (therefore)

• गोप्याः: to be concealed/secret
• गोप्याः: विशेषण (Qualifier)
• Type: Adjective
• Root: गोप्य (प्रातिपदिक; √गुप् ‘to conceal’ से)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; विशेषणम्

• प्रवृत्तयः: activities/engagements
• प्रवृत्तयः: कर्ता (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रवृत्ति (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन

Speakers

• Instructional discourse within Jaḍopākhyāna (yoga-teaching voice addressing the king)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "dharma", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Yoga
• Secrecy (gopyatā)
• Puruṣārthas
• Protection of inner realization

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The body is honored as the vehicle of all aims of life, yet inner attainment is fragile; public display of yogic progress invites distraction, ego, and social interference—hence discretion is a virtue.

How does this fit the Pancalakshana (5 characteristics)?

Didactic yoga-ethics; not part of the five hallmark topics.

What is the esoteric significance?

‘Others’ wonder’ can be read as externalization of prāṇa/citta; when attention turns outward (through fame, curiosity, or scrutiny), subtle integration loosens and vijñāna ‘dissolves’ into ordinary mentation.